Propagatie

Troposferische ducting is een VHF/UHF-fenomeen — het heeft geen effect op HF (onder 30 MHz). HF-propagatie wordt bepaald door de ionosfeer; ducting speelt zich af in de onderste troposfeer en is pas significant boven ~144 MHz.

Bij een temperatuurinversie — een warme, droge luchtlaag boven een koele, vochtige laag — neemt de brekingsindex zo snel af met hoogte dat VHF/UHF-signalen gevangen raken in een atmosferische geleider, vergelijkbaar met licht in een glasvezelkabel. Signalen die normaal de horizon niet halen reiken plotseling honderden tot duizenden kilometers.

Betrokken banden: 2m (144 MHz), 70cm (432 MHz), 23cm (1296 MHz) en alle microgolfbanden. Op 6m (50 MHz) is het effect incidenteel en veel zwakker.

Typische afstanden: 500–2000 km, soms meer. Duurt uren tot dagen. Sterkst boven zee en vlak land (Noordzee, Middellandse Zee, polders).

De Ducting Index (DI) op deze pagina is gebaseerd op de verticale refractiviteitsgradiënt in de onderste troposfeer, berekend uit het ECCC/MSC GEM Global model (15km resolutie, niveaus 1000–850 hPa). Refractiviteit N beschrijft hoe sterk de atmosfeer radiogolven buigt:

N = 77.6·P/T + 3.73×10⁵·e/T²

Een gradiënt (dN/dh) negatiever dan −40 N/km is de ductingdrempel. Elke 10 N/km dieper stijgt de DI één stap:

Niet hetzelfde als de Hepburn Tropo Index. William Hepburn (dxinfocentre.com) gebruikt eveneens het Canadese GEM Global-model als invoer, maar hanteert een eigen, niet-gepubliceerd algoritme. Zijn schaal loopt van 0 tot 10 — en is in principe open naar boven ("The Tropo Index can exceed 10!"). Onze DI gebruikt dezelfde GEM-data met een transparante refractiviteitsberekening en stopt op 9. De getallen kunnen afwijken.

Terminologie: Strikt genomen is −40 N/km de drempel voor superrefractie — radiogolven worden teruggebogen maar zijn niet volledig gevangen. Échte trapping (dM/dh < 0 in modified refractivity, ITU-R P.453) vereist een veel steilere gradiënt. In de praktijk geeft sterke superrefractie op 2m/70cm vergelijkbare DX-resultaten als trapping. Of er trapping aanwezig is, toont de pagina via de aparte "Trapping duct"-indicator.

Banden die profiteren van ducting: 2m (144 MHz), 70cm (432 MHz), 23cm (1296 MHz) en hogere microgolfbanden. HF wordt er niet door beïnvloed.

Direct actie bij DI ≥ 3:

• Check 144.300 MHz SSB — de Europese calling frequency voor 2m DX
• Monitor FT8 op 144.174 MHz via WSJT-X (gevoelig genoeg voor vroege ducting)
• Bekijk real-time 2m-spots op DX Maps (144 MHz) — veel spots richting GB/FR/DK = ducting bevestigd
• Vergelijk met Hepburn-kaart: dxinfocentre.com — zelfde schaal, ander algoritme
• Prognosekaarten (ECMWF-model): F5LEN Tropo Forecast

Validatie: Onze DI is modeldata (GEM, 15km, P000). De ultieme check is DX Maps — als onze DI ≥ 4 meldt én er zijn tientallen 2m-spots richting het zuidwesten, dan klopt de voorspelling. Lokale inversielagen op kleine schaal (<15km) worden mogelijk gemist door de modelresolutie.

Bakens als ultieme validatietool: Stationair uitgestraalde bakensignalen op 2m zijn de snelste bevestiging van ducting. Als je een baken hoort dat normaal buiten bereik ligt, is er zonder twijfel propagatie:

• GB3VHF — 144,4275 MHz, Kent (Engeland) — op 270 km van Nederland, normaal niet hoorbaar
• PI7CIS — 144,416 MHz, Den Haag — bruikbaar als referentie voor korte-afstand ducting richting kust
• DB0FAI — 144,478 MHz, Duitsland — oost-richting indicatie

Monitor deze frequenties via een SDR-ontvanger of WSJT-X (opnemen en decoderen). Een onverwacht sterk signaal van GB3VHF bevestigt ducting over de Noordzee direct.

Beste omstandigheden: stabiel hogedrukgebied, hete zomerdagen aan de kust, temperatuurinversie op 500–1500m hoogte. Sterkst richting de Noordzee, Middellandse Zee en over vlak land.

Bovenaan zie je twee getallen die allebei op een schaal van 0–100 lopen, maar iets verschillends meten. Dat ze van elkaar afwijken is normaal:

• KPI "HF Condities" (bijv. 57/100) — een samengestelde score over álle ruimteweer-factoren samen.
• "Ionosfeer Analyse" (bijv. 65 · Goed) — kijkt alleen naar de gemiddelde MUF (hoe hoog de ionosfeer op dit moment reflecteert).

Zo is de HF-conditiescore opgebouwd

De score start op 50 (neutraal) en wordt daarna per factor opgehoogd of verlaagd. Het eindresultaat wordt begrensd tot 0–100. De factoren en hun gewicht:

De eindscore vertaalt zich naar een label: ≥ 80 Uitstekend65–79 Goed45–64 Redelijk25–44 Matig< 25 Slecht. Beweeg met de muis over de KPI om de actuele plus- en minfactoren te zien.

En de Ionosfeer-score?

Die wordt uitsluitend bepaald door de gemiddelde MUF (3000 km) uit de Europese ionosondes — niets anders:

MUF ≥28 → 95 · ≥24 → 85 · ≥21 → 75 · ≥18 → 65 · ≥14 → 55 · ≥10 → 40 · ≥7 → 25 MHz

Waarom verschillen ze dan?

Omdat de HF-conditiescore óók flares, geomagnetische stormen en D-laag-absorptie meeweegt. Een voorbeeld zoals nu: de ionosfeer reflecteert prima (MUF goed → Ionosfeer-score 65 "Goed"), maar tegelijk drukt bijvoorbeeld een verhoogde Kp of een M-flare de totale HF-score naar 57 "Redelijk". Vuistregel: de Ionosfeer-score zegt "hoe hoog kan ik gaan qua band", de HF-conditiescore zegt "hoe goed zijn de omstandigheden als geheel".

Hoe accuraat is de score? (zelf checken)

De score is een gewogen heuristiek, geen meting — vergelijk hem dus met onafhankelijke bronnen:

• Andere voorspellers: [hamqsl.com (N0NBH)] band-condities en [prop.kc2g.com] MUF-kaart — wijken die sterk af, dan klopt er iets niet.
• De échte test — werkelijke verbindingen: [Reverse Beacon Network] en [PSK Reporter] tonen real-time welke banden daadwerkelijk spots opleveren. Noemt de score een band "open" terwijl er geen spots zijn (of andersom), dan is de weging bij te stellen.
• Achteraf ijken: noteer een paar dagen de score naast je eigen waarnemingen op de band. Zo zie je of de drempels (de getallen in de tabel hierboven) goed staan voor jouw locatie en antennes.

De VHF-sectie op deze pagina toont twee soorten indicatoren die niets met elkaar te maken hebben, maar beide VHF-verbindingen op grote afstand mogelijk maken via een totaal andere route:

Troposferische Ducting — een weerfenomeen

Ducting speelt zich af in de troposfeer, de onderste laag van de atmosfeer (0–12 km hoogte) — hetzelfde deel waar wolken, wind en regen ontstaan. Het heeft niets te maken met de zon, zonnevlekken of magnetische activiteit.

Het ontstaat door een temperatuurinversie: een warme, droge luchtlaag die boven een koele, vochtige laag hangt. Normaal daalt de temperatuur met hoogte, maar bij inversie is dat omgekeerd. De atmosferische brekingsindex (refractiviteit N) daalt dan zo snel met hoogte dat VHF-radiogolven worden teruggebogen naar de aarde in plaats van rechtuit te gaan. Signalen worden als het ware gevangen in een onzichtbare atmosferische geleider — een duct.

• Oorzaak: temperatuurinversie, hogedrukgebied, warme zomerdagen aan de kust
• Hoogte: 0–3 km (troposfeer)
• Banden: 2m (144 MHz), 70cm (432 MHz), 23cm en hoger — HF wordt er niet door beïnvloed
• Afstanden: 200–2500 km, afhankelijk van de sterkte
• Wanneer: stabiel zomerweer, hogedruk boven West-Europa, sterkst boven de Noordzee en Middellandse Zee

Ionosferische fenomenen — gebonden aan de zon

Aurora, E-skip en sporadische E spelen zich af in de ionosfeer, op 90–800 km hoogte — een heel andere laag, met heel andere oorzaken:

• Aurora (poollicht): ontstaat tijdens geomagnetische stormen door zonnedeeltjes die langs de aardmagneetpolen binnendringen. Vereist een verhoogde Kp-index (5+). VHF-signalen reflecteren via het poollichtgordijn voor N–Z verbindingen, maar klinken vervormd (buzz).
• E-skip / Sporadische E (Es): tijdelijke, onregelmatige ionisatiepatches in de E-laag (~110 km). Oorzaak nog niet volledig begrepen, maar sterk seizoensgebonden — piek in mei–augustus. Opent de 6m-band (magic band) voor hops van 1000–2500 km, soms ook 4m. Bij hoge Es-MUF (boven ~144 MHz, zeldzaam) ook openingen op 2m — doorgaans via twee aaneengesloten Es-hops of uitzonderlijk hoge ionisatie. In extreme gevallen zelfs invloed op FM-omroepbereik (87–108 MHz). Heeft niets te maken met zonnecyclus of Kp-index.
• E-skip N-Amerika: vereist twee of meer aaneengesloten Es-hops — zeldzaam en onvoorspelbaar.

Waarom staan ze dan samen op deze pagina?

Alle drie de fenomenen maken VHF-verbindingen op afstanden groter dan line-of-sight mogelijk, en zijn daardoor interessant voor dezelfde doelgroep (2m/70cm operators). Maar de oorzaken, voorspelbaarheid en bruikbare banden zijn volledig anders:

"Gesloten" bij Aurora of E-skip zegt dus niets over ducting. Je kunt sterke ducting hebben terwijl alle ionosferische modes gesloten zijn — dat is normaal en verwacht.

Propagatie is de manier waarop radiosignalen zich verspreiden van zender naar ontvanger. Voor HF-radio (kortegolf, 3–30 MHz) is de ionosfeer cruciaal: signalen kunnen "stuiteren" tussen de aarde en ionosfeerlagen, waardoor communicatie over duizenden kilometers mogelijk wordt — zonder satellieten of internet.

Ionosfeerlagen

• D-laag (50–90 km): Aanwezig overdag. Absorbeert lagere frequenties (160m, 80m). Verdwijnt 's nachts.
• E-laag (90–150 km): Overdag actief, geschikt voor regionale communicatie tot ~2000 km. Sporadische E (Es) kan in de zomer openingen geven op 6m en 10m.
• F-laag: De belangrijkste laag voor DX. Splitst overdag in F1 (~150–220 km, alleen overdag) en F2 (~250–400 km overdag, 's nachts soms 400–500 km). De F2-laag reflecteert signalen het verst en bepaalt de MUF. De 800 km-grens geldt voor de topside ionosfeer — typische propagatiehoogtes liggen lager.

Zonneactiviteit

• SFI: Radiostraling zon op 10.7 cm. <70 = slecht, 70–100 = matig, 100–150 = goed, >150 = uitstekend.
• SSN: Aantal zonnevlekken. Meer = betere propagatie op hogere banden.
• X-Ray Flux: A/B = rustig, C = licht, M = matig (HF-blackout mogelijk), X = sterk (ernstige blackout).

Geomagnetische activiteit

• Kp Index (0–9): planetaire 3-uurs geomagnetische activiteit, gemiddeld over ~13 observatoria wereldwijd. Lokale K-waardes (bijv. van een nationaal observatorium) kunnen afwijken. 0–2 = rustig · 5 = G1-storm · 7+ = ernstige storm.
• A Index: Daggemiddelde. 0–7 = rustig · 8–15 = onrustig · 16–29 = actief · 30–49 = kleine storm · 50+ = grote storm.
• Bz: Negatief (zuidwaarts) = energie-overdracht naar aarde = activiteit stijgt.

Ionosfeermetingen

• MUF: Hoogste frequentie die nog reflecteert via de ionosfeer voor een bepaald pad.
• foF2: Hoogste frequentie die loodrecht terugkaatst. Bepaalt de bovengrens voor NVIS.
• hmF2: Hoogte F2-maximum. Hoger = langere sprongen mogelijk.

MUF en foF2 hangen samen: MUF(3000) = foF2 × M(3000)F2, waarbij de M-factor typisch 3,2–3,4 bedraagt. Een foF2 van 6 MHz geeft dus een MUF(3000) van ~19–20 MHz — 20m open, 15m gesloten.

NVIS (Near Vertical Incidence Skywave) is een techniek waarbij HF-signalen bijna loodrecht omhoog worden gezonden. De ionosfeer reflecteert ze terug — communicatie binnen ~500 km, inclusief gebieden achter bergen.

• Frequentie moet onder de foF2 liggen
• Typisch bruikbaar op 80m en 40m
• Frequentiekeuze afhankelijk van foF2: overdag meestal 40m (of 60m), 's nachts op 80m of 160m wanneer foF2 lager is. Hulpdiensten gebruiken NVIS 24/7 met bandwisseling rond zonsopkomst/-ondergang
• Wordt gebruikt door hulpdiensten en expedities

Bandstatus

• Open (groen): Frequentie ruim onder MUF — betrouwbare propagatie
• Marginaal (geel): Dicht bij MUF — wisselende propagatie
• Gesloten (grijs): Boven MUF — geen reflectie

MUF Wereldkaart (KC2G)

• Paars/blauw (5–10 MHz): Alleen lagere banden open
• Groen (10–18 MHz): Goede propagatie, 30m–17m open
• Geel/oranje (18–28 MHz): Uitstekend, 15m–10m open
• Rood (28+ MHz): Topcondities, 10m en 6m mogelijk open

DRAP voorspelt hoeveel HF-signalen worden geabsorbeerd door de D-laag door verhoogde röntgen- of protonstraling.

• X-ray events: M/X-flares verhogen direct de D-laag ionisatie aan de dagzijde
• Proton events (SPE): Energetische protonen veroorzaken "Polar Cap Absorption"

Herstel na X-ray events duurt 1–2 uur. Proton events kunnen dagen aanhouden.

NOAA gebruikt drie afzonderlijke schalen van 1 (minor) tot 5 (extreme) om ruimteweer te classificeren:

G — Geomagnetic Storms (geomagnetische stormen)

Gekoppeld aan de planetaire Kp-index. Direct gevolg voor HF-propagatie en radiocommunicatie op hogere breedtegraden.

R — Radio Blackouts (HF-blackouts door röntgenflares)

Gekoppeld aan GOES X-ray flare klasse. Alleen op de dagzijde van de aarde, directe respons.

S — Solar Radiation Storms (zonneprotonenstormen)

Gekoppeld aan de protonflux (>10 MeV). Beïnvloedt voornamelijk poolroutes via Polar Cap Absorption (PCA).

Bron: swpc.noaa.gov/noaa-scales-explanation

De zon doorloopt een cyclus van ~11 jaar. Cyclus 25 bereikte zijn (voorlopige) piek in oktober 2024 (SSN ~161 — aanzienlijk hoger dan voorspeld). SIDC wijst erop dat zonnecycli vaak een dubbele top hebben — een tweede piek in 2026 blijft mogelijk, al waarschijnlijk lager dan oktober 2024. De dalende fase verloopt daardoor niet noodzakelijk monotoon. Richting het volgende minimum (~2030) neemt de activiteit geleidelijk af, maar flares en geomagnetische stormen zijn tot dan mogelijk.

• Minimum: Weinig vlekken, hogere banden (15–10m) grotendeels gesloten
• Stijgende fase: Propagatie verbetert geleidelijk, hogere banden openen
• Maximum: Beste DX op alle banden, inclusief 10m en 6m
• Dalende fase (nu): SFI daalt, hogere banden verslechteren — focus op 40m en 20m

Actuele cyclus status: check dagelijks SWPC (swpc.noaa.gov) of HamQSL.com voor SSN en SFI.

Meerdaagse verwachting (27 dagen)

NOAA SWPC publiceert een vooruitblik met per dag de verwachte solar flux (F10.7), de planetaire Ap-index en de hoogste Kp. De periode is precies 27 dagen omdat de zon er — gezien vanaf de aarde — ongeveer 27 dagen over doet om één keer rond te draaien (de synodische rotatie). Een actief gebied dat nu naar de achterkant draait, verschijnt na ~27 dagen weer aan de rand: vandaar het terugkerende patroon.

• De F10.7-lijn is doorgaans betrouwbaar — de zon verandert traag van dag tot dag.
• De Ap/Kp-staven zijn een statistische verwachting: exacte stormpieken hangen af van onvoorspelbare flares en CME's en kunnen dus afwijken. Gebruik ze als indicatie, niet als garantie.
• De "Nu"-lijn in de grafiek markeert vandaag; de tabel toont de eerstkomende 7 dagen met een rust/onrustig/storm-label.

Historische trend (30 dagen)

De afgelopen maand SFI/SSN en geomagnetische rust (Ap, hoogste Kp), op basis van de dagwaarden van GFZ Potsdam en SILSO. Handig om te zien of de condities stijgen of dalen — en om de 27-daagse terugkeer te herkennen: leg de historie naast de verwachting en je ziet vaak hetzelfde ritme terugkomen.

Sporadic-E-indicator (6m / 4m)

Anders dan de andere indicatoren op deze pagina is dit geen modelvoorspelling, maar een directe meting van werkelijke activiteit: we tellen het aantal 6m- en 4m-spots in onze eigen DX-cluster-feed over het laatste uur en de laatste 3 uur. Veel spots = er is aantoonbaar een Es-opening gaande. Ter aanvulling tonen we het HamQSL E-skip-modellabel.

• Geen indicatie / Mogelijk / Actief / Sterke opening — oplopend op basis van de spotdichtheid (of, bij weinig spots, het model).
• Het is een proxy: weinig spots kan ook betekenen dat er weinig stations actief zijn, niet per se dat de band dicht is. Combineer daarom altijd met de live DXMaps 6m-kaart.
• Hoofdseizoen is mei–augustus; daarbuiten zijn openingen zeldzaam (winter-Es bestaat, maar kort).

VHF (30–300 MHz) werkt normaliter als line-of-sight (LOS) tot ~50–100 km. Maar bijzondere atmosferische en ionosfeerische omstandigheden maken soms DX-verbindingen over honderden tot duizenden kilometers mogelijk.

Troposcatter & Ducting

• Troposferische refractie: Warme/koude luchtlagen (inversie) buigen signalen over de horizon — bij hoge drukweer tot 500–2000 km (veel op de kust)
• Troposcatter: Altijd aanwezig; signalen scatteren in de troposfeer voor 300–500 km bereik. Vereist hoge gain-antennes
• Op deze pagina: realtime Ducting Index (DI 0–9) op basis van het ECCC/MSC GEM-model (15 km resolutie, elke ~6 uur bijgewerkt). De DI is afgeleid van de refractiviteitsgradiënt (N/km) in de laag 1000–850 hPa — hoe verder negatief dan −40 N/km, hoe sterker de ducting. De Europese heatmap toont de actuele toestand per gridcel van 15×15 km.
• De klassieke Hepburn Tropo Index (dxinfocentre.com) gebruikt — net als onze DI — het Canadese GEM Global-model als invoer, maar met een eigen algoritme en een schaal 0–10+. Hepburn geeft prognosekaarten tot ~6 dagen vooruit — handig voor de langere termijn. Ons systeem toont de actuele toestand (nowcast), Hepburn toont de verwachting.

Ionosfeerische modes

• Sporadische E (Es): Patchy ionisatie in de E-laag, vooral in de zomer. Opent 6m (magic band) voor 1000–2000 km hops, soms ook 4m. Bij incidenteel hoge Es-MUF (boven ~144 MHz): ook 2m mogelijk, en zelfs FM-omroep (87–108 MHz) via Es-opening. Herkenbaar aan flutter en snel veranderende condities
• Aurorale propagatie: Tijdens geomagnetische storms (hoge Kp). Signalen reflecteren via het noorderlicht voor 1000+ km N-Z verbindingen — klinken distorted (buzz)

Overige modes

• Meteor Scatter: Meteoren ioniseren korte trails — bounce voor 1000–2000 km. Gebruik MSK144 in WSJT-X, bijv. tijdens de Perseïden. Zie ook: Meteorenregens 2026
• Aircraft Scatter: Vliegtuigen reflecteren signalen tijdelijk voor 100–500 km extra bereik
• Moonbounce (EME): Bounce via de maan voor wereldwijde VHF DX — vereist hoge vermogens en tracking-antennes

Gebruik horizontale polarisatie voor SSB/DX op VHF. Bekijk DX Maps (dxmaps.com) voor real-time Es- en tropo-spots.

• SFI >100 + Kp <3 = ideale HF-condities voor hogere banden
• SFI ~70 (laag, zoals nu) = hogere banden (15–10m) poor/closed; focus op 40m en 20m
• Negatieve Bz = let op, geomagnetische activiteit kan toenemen
• Zonnewind >500 km/s = verhoogde kans op storingen
• Grayline = plan DX-contacten rond zonsopkomst/-ondergang

Bandkeuze per moment

• Ochtend: 40m, 30m, 20m — E/W paden openen
• Middag: 20m, 17m, bij hoge SFI ook 15m/10m
• Avond: 20m sluit, 40m opent voor DX
• Nacht: 80m, 40m voor lange afstanden

Handige tools

• prop.kc2g.com: Real-time MUF-wereldkaart
• pskreporter.info: Real-time spots via FT8/FT4 op alle banden
• WSJT-X: Digitale modes (FT8, MSK144) voor weak-signal HF en VHF DX
• dxmaps.com: Real-time Es, tropo en aurora spots voor VHF

Naast de vaste stations zijn er continu activators in de lucht: amateurs die vanuit een bijzondere locatie uitzenden, terwijl anderen (chasers of hunters) ze proberen te werken. Het zijn uitstekende, praktische propagatie-indicatoren: zie je veel activators op een band, dan is die band aantoonbaar open richting die gebieden.

• POTA (Parks on the Air) — activaties vanuit natuurparken en reservaten. Laagdrempelig en wereldwijd enorm populair. Referenties als US-0519. Zie pota.app.
• SOTA (Summits on the Air) — activaties vanaf berg- en heuveltoppen, met een puntensysteem op basis van hoogte. Referenties als W2/GC-109. Zie sota.org.uk.
• WWFF (World Wide Flora & Fauna) — activaties vanuit beschermde natuurgebieden, internationaal. Referenties als DLFF-0038. Zie wwff.co.

DXpeditions zijn georganiseerde reizen naar zeldzame of onbewoonde DXCC-entiteiten (landen/gebieden) waar nauwelijks amateurs wonen. Voor veel DX'ers is dit dé kans om een nieuw "land" te werken. De lijst op deze pagina komt van NG3K ADXO (Announced DX Operations); "nu actief" betekent dat de operatie volgens de aangekondigde periode momenteel loopt.

Contesten zijn wedstrijden waarin je binnen een vast tijdvak zoveel mogelijk stations probeert te werken. Tijdens een groot contest is het op de banden enorm druk — ideaal om te zien welke banden open zijn (en om zelf veel verbindingen te maken). De getoonde lijst komt uit de WA7BNM Contest Calendar; de volledige agenda staat op de evenementenkalender.

Tip: combineer dit met de bandstatus hierboven. Veel activators of een actieve DXpedition op bijvoorbeeld 10m bevestigt dat die band écht open is — ook als de voorspelling voorzichtig is.