Weer Dordrecht

Een paar weetjes over het weer in en rond Dordrecht, mét bronnen, want sommige verhalen blijken hardnekkiger dan waar.

Dordt is echt een eiland. De stad ligt op het Eiland van Dordrecht, omringd door brede rivieren: de Beneden-Merwede, de Nieuwe Merwede, het Hollands Diep, de Dordtsche Kil en de Oude Maas. Het eiland ontstond na de Sint-Elisabethsvloed van 1421 en ligt in het drukst bevaren rivierengebied van Europa.

"Door al dat water heeft Dordt vaak beter weer". Dat klopt maar half. Water warmt langzamer op dan land, en in het voorjaar en de vroege zomer kan dat koele water hitte-gedreven (convectieve) buien lokaal afremmen. Maar in de nazomer en herfst draait het juist om: het dan relatief warme water is volgens het KNMI "een belangrijke voedingsbron voor buien", waardoor buien langs het water vaak talrijker en zwaarder zijn dan in het binnenland. Of het water het weer verbetert, hangt dus sterk van het seizoen af, een garantie is het zeker niet.

Steden maken hun eigen warmte. Door het "stedelijk hitte-eiland" kan een stad op heldere, windstille nachten flink warmer zijn dan het omliggende platteland: volgens het KNMI tot zo'n 4°C bij een stad van 10.000 inwoners en 7°C bij 200.000 inwoners, met het grootste verschil in de vroege ochtend vlak voor zonsopkomst.

Krijgt Dordt minder onweer dan het oosten? Een beetje wel. Onweer is in Nederland niet helemaal eerlijk verdeeld: het aantal onweersdagen neemt toe van de kust richting het oosten en zuidoosten, met de meeste bliksem in Oost-Nederland en Zuid-Limburg. Dordrecht ligt in het westen en relatief dicht bij zee, en zit daarmee aan de rustigere kant van die verdeling. De oorzaak is opnieuw het water: de Noordzee warmt in het voorjaar en de zomer traag op, en die koelere kustlucht remt de vorming van hitte-buien. Toch zijn de verschillen kleiner dan vaak gedacht, en het hardnekkige idee van een strook "waar het nooit onweert" (van Antwerpen via Midden-Brabant naar de Achterhoek) is nooit wetenschappelijk aangetoond. Buien volgen wél vaak vergelijkbare banen, waardoor een plek er net naast jarenlang buiten schot lijkt te blijven.

Bronnen: Eiland van Dordrecht (Wikipedia) · KNMI: Buien · KNMI: Stadsklimaat · Weerverteller.nl: Is het onweer oneerlijk verdeeld?

Dordrecht heeft zelf géén officieel KNMI-temperatuurstation met een lange meetreeks. Het dichtstbijzijnde officiële station is Rotterdam The Hague Airport (metingen sinds 1956), zo'n 20 km verderop. Dat geeft het beste beeld voor de regio.

• Warmste dag (regio):37,2°C bij Rotterdam op 25 juli 2019. Het stationrecord. Een onofficieel weerstation in Dordrecht (Wantijdijk) noteerde die dag rond de 38°C.
• Diezelfde dag werd geschiedenis geschreven: Nederland ging voor het eerst door de 40°C, met het nationale record van 40,7°C in het Brabantse Gilze-Rijen.
• Hoe bijzonder is dat? Daarvóór stond het nationale hitterecord 75 jaar lang op 38,6°C (Warnsveld, 23 augustus 1944).

Kortom: ook in Dordrecht was 25 juli 2019 vrijwel zeker de heetste dag sinds mensenheugenis, al ontbreekt een officiële lokale meting om er een exact getal op te plakken.

Bronnen: KNMI: nationaal hitterecord 40,7°C · Lijst van weerrecords (Wikipedia) · weerstatistieken.nl: station Rotterdam

De temperatuur-KPI toont de actuele luchttemperatuur in Dordrecht. De gevoelstemperatuur daaronder is de temperatuur zoals je huid die ervaart en wijkt vaak af van wat de thermometer aangeeft. Twee effecten bepalen het verschil:

• In de kou. Windchill: wind voert de dunne, opgewarmde luchtlaag rond je huid af, waardoor het kouder aanvoelt dan het werkelijk is. Hoe harder het waait, hoe groter het effect.
• In de warmte. Vocht: bij hoge temperaturen telt vooral de luchtvochtigheid. Vochtige lucht remt de verdamping van zweet (je natuurlijke koeling) waardoor warmte benauwder en heter aanvoelt.

Het trendlijntje achter de KPI laat het verloop van de afgelopen 24 uur zien.

Bron: NWS (VS): windchill · NWS (VS): heat index

De wind tonen we in m/s én in Beaufort (0 t/m 12), een schaal die de Britse marineofficier Francis Beaufort in 1805 opstelde. Elke stap staat voor een bereik aan windsnelheden met een herkenbaar effect in de omgeving:

• 0 Bft. Windstil (< 1 km/u): rook stijgt recht omhoog.
• 3 Bft. Matig (12–19 km/u): bladeren en twijgen bewegen voortdurend.
• 6 Bft. Krachtig (39–49 km/u): grote takken bewegen, een paraplu is lastig vast te houden.
• 8 Bft. Stormachtig (62–74 km/u): twijgen breken af, tegen de wind in lopen wordt moeilijk.
• 10 Bft. Zware storm (89–102 km/u): schade aan gebouwen, bomen ontwortelen.
• 12 Bft. Orkaan (≥ 118 km/u): zware verwoestingen; in Nederland uiterst zeldzaam.

De windrichting geeft aan waar de wind vandaan komt: een "zuidwestenwind" waait dus uit het zuidwesten.

Bron: KNMI: windschaal van Beaufort

De relatieve luchtvochtigheid (%) zegt hoe verzadigd de lucht is met waterdamp ten opzichte van het maximum bij die temperatuur. Het dauwpunt dat we erbij tonen is concreter: de temperatuur waarbij de lucht volledig verzadigd raakt en waterdamp condenseert tot dauw, mist of wolken.

• Ligt het dauwpunt dicht bij de luchttemperatuur, dan is de lucht bijna verzadigd, grote kans op mist, nevel of dauw.
• De Amerikaanse weerdienst hanteert als zomerse vuistregel: tot ongeveer 13°C dauwpunt voelt de lucht droog en comfortabel, tussen 13 en 18°C wordt het plakkerig met benauwde avonden, en vanaf zo'n 18°C zit er zoveel vocht in de lucht dat het drukkend wordt.
• Anders dan de relatieve vochtigheid schommelt het dauwpunt nauwelijks met de dagelijkse temperatuurgang, en is het daarom een betere maat voor hoe "benauwd" de lucht echt is.

Bron: NWS (VS): dauwpunt versus relatieve vochtigheid (drempels in °F omgerekend: 55°F ≈ 13°C, 65°F ≈ 18°C)

De UV-index geeft de sterkte van de ultraviolette zonnestraling aan. In Nederland piekt de index 's zomers rond 6–7; in de tropen of in de bergen kan hij tot 11+ oplopen.

• 0–2 Laag: geen bescherming nodig.
• 3–5 Matig: zoek rond het middaguur de schaduw op.
• 6–7 Hoog: zonnebrandcrème, bedekkende kleding en een hoed.
• 8–10 Zeer hoog: vermijd de zon tussen 11 en 16 uur.
• 11+ Extreem: onbeschermde huid verbrandt binnen minuten.

De WHO raadt bescherming aan zodra de index 3 of hoger wordt. De straling is het sterkst rond de hoogste zonnestand (globaal 12–15 uur) en dringt ook bij lichte bewolking grotendeels door.

Bron: WHO: de UV-index

Op zeeniveau is de gemiddelde luchtdruk ongeveer 1013 hPa. Niet de absolute waarde, maar de verandering vertelt het meest over het komende weer. Daarom is het trendlijntje onder deze KPI juist hier zo nuttig.

• Boven de 1013 hPa: vaak dalende lucht, rustiger, droger en helderder weer.
• Onder de 1013 hPa: vaak stijgende lucht, wisselvalliger met wolken, neerslag en wind.
• Snel dalende druk: een front of depressie nadert, kans op verslechtering, wind en regen.
• Stijgende druk: het weer trekt door en wordt rustiger.

Let op het verschil tussen een drúk en een drukgebíed. Of je in een hoge- of lagedrukgebied zit, is niet aan één meting af te lezen: het KNMI omschrijft een lagedrukgebied als een gebied waar "de luchtdruk laag ten opzichte van de omgeving" is. Je hebt dus de omgeving nodig, niet alleen de barometer hier. De waarde in de KPI zegt op zichzelf alleen hoe de druk zich verhoudt tot het gemiddelde van 1013 hPa.

Daarom meten we ook de omgeving

Het blokje "Het drukveld rond Dordrecht" bovenaan lost dat op. Naast Dordrecht halen we de luchtdruk op van acht punten op 150 kilometer afstand, in alle windrichtingen: boven de Noordzee, richting de Wadden, Duitsland en België. Alle waarden zijn herleid tot zeeniveau, anders meet je vooral hoogteverschil. Uit die negen getallen volgen twee dingen:

• Ligt Dordrecht in een kern? Is de druk hier duidelijk hóger dan het gemiddelde van de ring, dan zit je in of vlak bij het hart van een hogedrukgebied. Duidelijk lager betekent een lagedrukgebied. Scheelt het nauwelijks, dan lig je op de helling tussen twee systemen.
• Welke kant loopt het veld op? Het verschil tussen het hoogste en het laagste punt van de ring is de drukgradiënt, uitgedrukt in hPa per 100 kilometer. Die wijst naar het lagedrukgebied, en hoe groter hij is, hoe harder het waait: wind ontstaat juist door dat drukverschil.

150 kilometer is een bewuste keuze. Kleiner en je meet vooral ruis, want op tien kilometer schaal verschilt de druk maar een fractie van een hPa. Veel groter en het heet geen "omgeving van Dordrecht" meer.

De wet van Buys Ballot

Er is een tweede manier om te weten waar het lage druk ligt, en daar heb je alleen je eigen ogen voor nodig. Christophorus Buys Ballot, de Utrechtse meteoroloog die in 1854 het KNMI oprichtte, publiceerde in 1857 de regel die zijn naam draagt:

Staande met de rug naar de wind is de luchtdruk aan de linkerhand lager dan aan de rechterhand, op het noordelijk halfrond; op het zuidelijk halfrond is het precies andersom.

Ofwel: rug in de wind, en het lagedrukgebied ligt links. Dat komt doordat lucht door de draaiing van de aarde niet rechtstreeks van hoog naar laag stroomt maar er omheen buigt. Wij zetten die vuistregel bij het drukveld naast de meting, als controle. Een verschil van één windstreek is daarbij normaal: vlak boven de grond remt wrijving de wind af, waardoor die schuin naar het lagedrukgebied toe waait in plaats van er precies omheen.

Bron: KNMI: Lagedrukgebied · KNMI: Luchtdruk · KNMI: over Buys Ballot · Wikipedia: wet van Buys Ballot (formulering)

De negen drukmetingen komen van Open-Meteo en worden elk half uur ververst.

Het zicht is de afstand waarover je objecten nog duidelijk kunt onderscheiden. We tonen het in kilometers met een label:

• ≥ 10 km uitstekend · 5–10 km goed · 2–5 km matig.
• 1–2 km slecht · < 1 km zeer slecht.

Die laatste grens is niet willekeurig: het KNMI spreekt van mist zodra het zicht aan de grond onder de 1000 meter zakt. Onder de 200 meter heet het dichte mist, en dan geeft het KNMI ook een waarschuwing af voor het verkeer.

Bij mist neemt de bewolking in onze weergave de waarde "Mist" aan. De zicht- en mistwaarde nemen we bij voorkeur van het KNMI (via Weerlive) over, omdat die rond Dordrecht nauwkeuriger is dan het wereldwijde model.

Bron: KNMI: Mist · KNMI: waarschuwing dichte mist

Het KNMI gebruikt vier kleuren in de waarschuwingen-sectie. De kleur zegt iets over de impact en zekerheid, niet alleen over de hevigheid van het weer:

• Groen of grijs: het verwachte weer geeft geen aanleiding voor een waarschuwing.
• Geel - wees alert: kans op gevaarlijk weer. Situaties die in Nederland vaak voorkomen, waarbij het raadzaam is op te letten, zeker onderweg.
• Oranje - wees voorbereid: grote kans op gevaarlijk weer waarbij de impact groot is, met mogelijk schade, letsel of veel overlast. Dat kan plaatselijk zijn.
• Rood - onderneem actie: dit is het weeralarm. Extreem weer dat zoveel schade, letsel en overlast kan geven dat het maatschappij-ontwrichtend is. Wordt zelden afgegeven.

Het KNMI waarschuwt per provincie (plus IJsselmeergebied, Waddenzee en Waddeneilanden), en geeft een code op zijn vroegst 48 uur vooraf af. Wij tonen de waarschuwingen voor Zuid-Holland.

We combineren officiële KNMI-waarschuwingen met het Weerlive-weeralarm en, als aanvulling, de Europese MeteoAlarm-feed voor Zuid-Holland.

Bron: KNMI: uitleg over de waarschuwingen

Het meteogram vat het uurlijkse verloop voor de komende dagen samen in één grafiek. Wat je ziet:

• Rode lijn: de verwachte temperatuur (°C), schaal aan de linkerkant.
• Blauwe balken: de neerslag per uur in millimeter.
• Gestippelde lijn: de luchtdruk (hPa), schaal aan de rechterkant.
• Windveren onderaan. Richting én snelheid: de stok wijst de richting aan waar de wind vandaan komt, de "veertjes" geven de kracht aan.
• De rode "Nu"-lijn markeert het huidige moment; alles rechts daarvan is voorspelling.

De cijfers komen uit Harmonie-Arome, het hogeresolutiemodel van het KNMI voor Nederland, opgehaald via Open-Meteo.

Deze pagina combineert verschillende gespecialiseerde bronnen, elk voor wat ze het best kunnen:

• OpenWeatherMap: de actuele waarden (de KPI's), het uurlijkse vooruitzicht en de dagverwachting bij "Komende dagen". Diezelfde gegevens voeden de weerkaart op de homepagina en de regel in de headerbalk, zodat die nooit een ander getal kunnen tonen dan deze pagina.
• KNMI (Open Data): de officiële waarschuwingen, de basisverwachting, de weekverwachting en de neerslagradar.
• Buienradar (KNMI-radar): de neerslagverwachting voor het komende uur in stappen van vijf minuten, bij de regenradar.
• Een weerstation in Dordrecht: een echte meting op ruim een kilometer hiervandaan, voor "wat is het nú". Een thermometer en regenmeter op loopafstand weten dat beter dan een radar, die naar druppels op honderden meters hoogte kijkt, of een model dat vanuit een raster naar Dordrecht rekent. Valt het station uit of is de meting ouder dan een kwartier, dan nemen de modellen het naadloos over.
• KNMI Harmonie-Arome (via Open-Meteo, model knmi_seamless). Het meteogram, een hogeresolutiemodel speciaal voor Nederland. Bij een storing bij Open-Meteo probeert de cron het drie keer opnieuw en blijft anders de laatst opgehaalde verwachting staan.
• Weerlive.nl: het weeralarm en de codekleur voor de regio Dordrecht, plus het zicht bij mist.
• Blitzortung.org: de live blikseminslagen op de onweerkaart.
• Een AI-model stelt op basis van deze gegevens vier keer per dag (rond 00:05, 06:20, 12:05 en 18:05 uur) een leesbare samenvatting samen.

Om snel te laden en de bronnen te ontzien, haalt de site de data niet live op bij elk bezoek. In plaats daarvan draait er op de achtergrond elke 10 minuten een automatisch script (een "cron") dat alle bronnen ophaalt en het resultaat in een snelle cache (Redis) zet. De pagina die je nu bekijkt, leest die voorgekookte data uit de cache.

• De meeste waarden (KPI's, voorspelling) worden elke 10 minuten ververst.
• Het lokale weerstation elke 5 minuten, want dat is het enige dat "nu" hoort te zijn.
• De KNMI-producten (waarschuwingen, basisverwachting, weekverwachting) worden elk kwartier opgehaald, het meteogram ongeveer per uur en de samenvatting vier keer per dag, omdat die brondata trager verandert.
• Onweer en regenradar zijn wél live: blikseminslagen stromen real-time binnen via een directe verbinding (SSE), en de KNMI-radar ververst elke 5 minuten in je browser.
• De trendlijntjes achter de KPI's tonen het verloop van de afgelopen 24 uur: elk meetpunt van de cron wordt bewaard, zodat je in één oogopslag ziet of het bijvoorbeeld kouder wordt of de luchtdruk daalt.

Negatieve bliksem is de "standaard" bliksem en goed voor ruim 95% van alle inslagen: negatieve lading springt van de onderkant van de wolk naar de positief geladen grond. Extreem gevaarlijk, maar met een lagere piekstroom en een kortere flits dan de positieve variant.

Positieve bliksem ontstaat hoog in de bui, in het aambeeld of de top waar de positieve lading zit, en is volgens de Amerikaanse weerdienst goed voor minder dan 5% van alle inslagen. Veel zeldzamer dus, maar beduidend krachtiger:

• Hogere energie: piekstroom en spanning kunnen tot tienmaal die van een negatieve inslag zijn, tot 300.000 ampère en een miljard volt.
• Langere duur: de flits duurt langer, dus meer energie en meer kans op schade en brand.
• Grotere afstand: slaat vaak in aan de rand van de bui of meer dan 15 kilometer verderop, waar je geen gevaar vermoedt en de donder niet eens hoort. Vandaar de naam "bolt from the blue".
• Meer schade: wordt verantwoordelijk gehouden voor een groot deel van de bosbranden en de schade aan hoogspanningslijnen.
• Andere momenten: kan de dominante soort zijn in de wintermaanden en in de laatste fase van een onweersbui.

Op de bliksemkaart hierboven markeren we positieve inslagen daarom met een rode ring en een plusteken, zodat de kleur niet het enige verschil is.

Bron: NWS (VS): The Positive and Negative Side of Lightning

Normale bliksem heeft één dominante polariteit (meestal negatief). Bij bipolaire bliksem wisselt de stroomrichting tijdens dezelfde ontlading: de bliksem begint bijvoorbeeld negatief en schakelt dan over naar positief (of andersom).

Dit gebeurt doordat verschillende ladingsgebieden in de wolk (boven- en onderkant) bij de ontlading betrokken raken, of door complexe processen in het bliksemkanaal (zoals recoil leaders).

Het fenomeen is wetenschappelijk goed gedocumenteerd, onder andere bij metingen van getriggerde bliksem en natuurlijke onweersbuien. Het is geen extreem zeldzaam verschijnsel, maar wel minder vaak dan puur negatieve of positieve inslagen. De Amerikaanse weerdienst omschrijft het kort en goed: bliksem die tijdens de ontlading van polariteit wisselt, en die niet minder gevaarlijk is dan welke andere soort ook.

In één onweer lopen de soorten dus door elkaar heen: overwegend negatieve inslagen, met daartussen af en toe een positieve of bipolaire. Wat je op de kaart hierboven ziet is die mix, live.

Voor de veiligheid maakt het niets uit. Alle soorten zijn levensgevaarlijk, de positieve variant nog het meest. Hoor je donder, dan ben je binnen bereik: ga naar binnen en blijf daar tot ruim na de laatste klap.

Bron: NWS (VS): bipolaire bliksem