Aardbevingen

Aardbevingen ontstaan wanneer opgebouwde spanning in de aardkorst plotseling vrijkomt. De aardkorst bestaat uit grote platen (tektonische platen) die langzaam over het vloeibare gesteente van de mantel bewegen. Waar deze platen tegen elkaar botsen, langs elkaar schuiven of uit elkaar drijven, bouwt spanning op in het gesteente.

Wanneer de spanning de wrijvingskracht overschrijdt, breekt het gesteente langs een breukvlak en wordt de opgeslagen energie vrijgegeven als seismische golven. Het punt in de ondergrond waar de breuk begint heet het hypocentrum; het punt recht daarboven aan het aardoppervlak is het epicentrum.

Naast tektonische oorzaken kunnen aardbevingen ook geïnduceerd worden door menselijke activiteiten, zoals gaswinning (Groningen), mijnbouw, het vullen van stuwmeren of geothermische energiewinning (fracking).

De aardkorst is verdeeld in zo'n 15 grote tektonische platen en tientallen kleinere platen. Europa ligt grotendeels op de Euraziatische Plaat. De seismisch meest actieve zones in Europa liggen langs de randen van deze plaat:

Middellandse Zeegebied: Waar de Afrikaanse Plaat tegen de Euraziatische Plaat botst. Dit verklaart de frequente aardbevingen in Griekenland, Turkije, Italië en de Balkan. De Egeïsche Zee is een van de meest seismisch actieve gebieden ter wereld.

IJsland: Ligt precies op de Mid-Atlantische Rug, waar de Noord-Amerikaanse en Euraziatische platen uit elkaar drijven. Dit veroorzaakt zowel aardbevingen als vulkanische activiteit.

Rijngraben: Een breukzone die van Zwitserland via de Rijnvallei tot in Nederland loopt (Roerdalslenk). Deze zone is nog steeds tektonisch actief, zij het met veel lagere frequentie dan het Middellandse Zeegebied.

Magnitude meet de hoeveelheid energie die vrijkomt bij een aardbeving. Dit is een objectieve, instrumentele meting die overal ter wereld hetzelfde is. De bekendste schalen zijn de Richterschaal (ML) en de momentmagnitudeschaal (Mw). Voor grote bevingen (M5+) is Mw nauwkeuriger en de internationale standaard.

Intensiteit meet de effecten van een aardbeving op een specifieke locatie: hoe zwaar werd de grond geschud, hoeveel schade was er? De meest gebruikte schaal is de Modified Mercalli Intensity (MMI), lopend van I (niet voelbaar) tot XII (totale verwoesting). Intensiteit varieert per locatie — dichtbij het epicentrum is de intensiteit hoger dan veraf.

Een aardbeving heeft één magnitude, maar verschillende intensiteiten op verschillende locaties. Factoren die de intensiteit beïnvloeden: afstand tot het epicentrum, diepte van de beving, bodemtype (zachte grond versterkt trillingen) en bouwkwaliteit.

Een tsunami is een reeks oceaangolven veroorzaakt door een plotselinge verticale verplaatsing van de zeebodem, meestal door een onderzeeëe aardbeving. Niet elke onderzeeëe aardbeving veroorzaakt een tsunami — daarvoor moet de breuk een verticale component hebben en de magnitude doorgaans M7.0 of hoger zijn.

Op open zee zijn tsunamigolven nauwelijks merkbaar (golfhoogtes van slechts centimeters, maar golfsnelheden tot 800 km/h). Bij het naderen van ondiep kustwater vertraagt de golf en stapelt het water zich op, met potentieel verwoestende golven tot stand.

Europa en tsunami's: Het Middellandse Zeegebied heeft een geschiedenis van tsunami's. De aardbeving van Lissabon in 1755 (geschat M8.5–9.0) veroorzaakte een tsunami die de kust van Portugal, Spanje en Marokko verwoestte. De Noordzee heeft een verwaarloosbaar tsunamirisico door de beperkte tectonische activiteit.

Het icoon in de tabel geeft aan dat een beving plaatsvond in een oceaangebied. Dit betekent niet dat er daadwerkelijk een tsunami is opgetreden.

Na een grote aardbeving volgen vrijwel altijd naschokken (aftershocks): kleinere aardbevingen in hetzelfde breukvlakgebied. Deze ontstaan doordat de spanningsverdeling in de aardkorst zich aanpast aan de nieuwe situatie na de hoofdbeving.

Hoe lang duren naschokken? Naschokken kunnen dagen, weken, maanden of zelfs jaren aanhouden. De frequentie en sterkte nemen over het algemeen geleidelijk af. Als vuistregel geldt de wet van Båth: de sterkste naschok is gemiddeld ongeveer 1,2 magnitudepunten zwakker dan de hoofdbeving. Na een M6.0-beving verwacht je naschokken tot maximaal ~M4.8.

Wet van Omori: Het aantal naschokken per tijdseenheid neemt af volgens een wiskundige machtswet. Direct na de hoofdbeving zijn er veel naschokken; dit aantal halveert ruwweg met elke verdubbeling van de verstreken tijd.

Soms is achteraf niet duidelijk welke beving de "hoofdbeving" was. Als een naschok sterker blijkt dan de oorspronkelijke beving, wordt de classificatie herzien. Dit wordt een foreshock-mainshock-aftershock sequentie genoemd.

Tijdens de beving:

Binnenshuis: Kruip onder een stevig bureau of tafel (Drop, Cover, Hold On). Blijf weg van ramen, buitenmuren en objecten die kunnen vallen. Ga niet in een deuropening staan (dit is een mythe, tenzij je in een onversterkt adobe-gebouw bent).

Buitenshuis: Ga naar een open ruimte, weg van gebouwen, elektriciteitsleidingen en bomen. Ga op de grond liggen.

In een auto: Stop veilig aan de kant van de weg. Vermijd bruggen, viaducten en elektriciteitsleidingen.

Na de beving:

Wees voorbereid op naschokken. Controleer op verwondingen en schade. Gebruik geen open vuur (risico op gaslekkage). Verlaat beschadigde gebouwen. Raadpleeg de overheid en hulpdiensten voor instructies. Bij kustbevingen: ga onmiddellijk naar hoger gelegen terrein (tsunamirisico).

De interactieve kaart biedt vijf achtergrondkaarten en verschillende overlays die je via het paneel rechtsboven kunt in- en uitschakelen:

Aardbevingen — Elke aardbeving als gekleurde stip. De grootte is evenredig met de magnitude; de kleur volgt de magnitudeschaal (grijs <3, blauw 3–4, amber 4–5, oranje 5–6, rood 6–7, donkerrood 7+). Hover over een stip voor details zoals tijdstip, diepte en aantal gevoelsrapporten.

Tektonische platen — Grenzen van de tektonische platen volgens het model van Peter Bird (2003). Doorgetrokken lijnen zijn subductiezones (waar een plaat onder een andere duikt); gestippelde lijnen zijn overige plaatgrenzen (divergent of transformerend). Klik op een grens voor de namen van de aangrenzende platen.

Vulkanen (Holoceen) — 1.222 vulkanen die in het Holoceen (afgelopen ~11.700 jaar) actief zijn geweest, volgens het Smithsonian Global Volcanism Program. Klik op een vulkaan voor naam, type, hoogte, land en jaar van laatste uitbarsting. Tip: zet deze laag aan samen met de tektonische platen om te zien hoe vulkanen zich langs plaatgrenzen concentreren.

Heatmap (dichtheid) — Toont de dichtheid van seismische activiteit als een kleurverloop. Gebieden waar veel aardbevingen dicht bij elkaar voorkomen kleuren rood; gebieden met weinig activiteit blijven blauw of grijs. Sterkere bevingen wegen exponentieel zwaarder mee, waardoor een enkele M6 even "heet" is als tientallen M3's. Handig om in één oogopslag de grote seismische zones te herkennen (Ring of Fire, Alpide gordel, Mid-Atlantische Rug).

Clustering — Groepeert nabijgelegen aardbevingen in gekleurde cirkels met een telling. Blauw = weinig (<10), amber = matig (10–49), rood = veel (50+). Bij inzoomen vallen clusters uiteen in individuele bevingen. Nuttig bij het overzicht bewaren op een vol uitgezoomde wereldkaart.

De data op deze pagina komt uit meerdere bronnen:

USGS (United States Geological Survey) — internationaal referentienetwerk met duizenden seismometers wereldwijd. Levert de wereldwijde aardbevingsdata en aanvullende NL-data via hun FDSN Event Web Service.

KNMI (Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut) — beheert het Nederlandse seismologische netwerk (RDSA). Primaire bron voor Nederlandse bevingen, inclusief de kleinere geïnduceerde bevingen in Groningen die het USGS niet altijd detecteert. Data beschikbaar als open data (CC BY 4.0) via hun FDSN Event API.

Smithsonian Global Volcanism Program (GVP) — onderdeel van het Smithsonian Institution's National Museum of Natural History. Beheert de wereldwijde database van Holoceen vulkanisme met 1.222 actieve vulkanen. Data beschikbaar via hun GeoServer WFS endpoint.

Tektonische plaatgrenzen — gebaseerd op het model van Peter Bird (2003), "An updated digital model of plate boundaries" (Geochemistry, Geophysics, Geosystems). Bevat 52 platen met classificatie van grenstypen (subductie, divergent, transform).

Data-updates

Wereldwijde data: USGS — alle bevingen M2.5+ van de afgelopen 7 dagen, wereldwijd.

Nederland-data: KNMI (primair) + USGS (aanvullend) — samengevoegd en ontdubbeld. KNMI-data: bounding box 50,5–53,7°N / 3,0–7,5°O. USGS-data: straal 300 km vanaf Utrecht, M0.5+. Bevingen uit beide bronnen worden automatisch ontdubbeld op basis van tijd- en locatieproximiteit. NL-data omvat de afgelopen 30 dagen.

Aardbevingsdata wordt elke 5 minuten automatisch ververst. Het USGS publiceert bevingen doorgaans binnen 5–30 minuten na detectie; het KNMI is voor Nederlandse bevingen doorgaans sneller. Parameters zoals magnitude en locatie kunnen in de uren na detectie nog worden bijgesteld. Vulkaan- en plaatgrensdata zijn statische datasets die periodiek worden bijgewerkt.

Externe bronnen

• USGS Earthquake Map — wereldwijde realtime aardbevingskaart
• EMSC — Euro-Mediterranean Seismological Centre
• KNMI Seismologie — Nederlandse aardbevingen
• Seismic Portal — realtime meldingen en getuigenrapporten
• Smithsonian GVP — wereldwijde vulkaandatabase