Aardbevingen

Aardbevingen ontstaan wanneer opgebouwde spanning in de aardkorst plotseling vrijkomt. De buitenste schil van de aarde (de lithosfeer) bestaat uit grote platen die langzaam bewegen over de asthenosfeer daaronder. Die asthenosfeer is géén vloeistof: het is vast gesteente dat onder hoge druk en temperatuur over geologische tijdschalen plastisch kruipt, ongeveer zoals gletsjerijs. (Alleen de buitenkern van de aarde is werkelijk vloeibaar.) Waar deze platen tegen elkaar botsen, langs elkaar schuiven of uit elkaar drijven, bouwt spanning op in het gesteente.

Wanneer de spanning de wrijvingskracht overschrijdt, breekt het gesteente langs een breukvlak en wordt de opgeslagen energie vrijgegeven als seismische golven. Het punt in de ondergrond waar de breuk begint heet het hypocentrum; het punt recht daarboven aan het aardoppervlak is het epicentrum.

Naast tektonische oorzaken kunnen aardbevingen ook geïnduceerd worden door menselijke activiteiten: gaswinning (Groningen), mijnbouw, het vullen van stuwmeren, geothermie en het injecteren van afvalwater in diepe putten. Ook hydraulisch breken (“fracking”) kan bevingen opwekken. Dat is een aparte techniek voor het stimuleren van olie- en gasvelden, en dus iets anders dan geothermie.

De aardkorst is verdeeld in zo'n 15 grote tektonische platen en tientallen kleinere platen. Europa ligt grotendeels op de Euraziatische Plaat. De seismisch meest actieve zones in Europa liggen langs de randen van deze plaat:

Middellandse Zeegebied: Waar de Afrikaanse Plaat tegen de Euraziatische Plaat botst. Dit verklaart de frequente aardbevingen in Griekenland, Turkije, Italië en de Balkan. De Egeïsche Zee is een van de meest seismisch actieve gebieden ter wereld.

IJsland: Ligt precies op de Mid-Atlantische Rug, waar de Noord-Amerikaanse en Euraziatische platen uit elkaar drijven. Dit veroorzaakt zowel aardbevingen als vulkanische activiteit.

Rijngraben: Een breukzone die van Zwitserland via de Rijnvallei tot in Nederland loopt (Roerdalslenk). Deze zone is nog steeds tektonisch actief, zij het met veel lagere frequentie dan het Middellandse Zeegebied.

Magnitude meet de hoeveelheid energie die vrijkomt bij een aardbeving. Dit is een objectieve, instrumentele meting die overal ter wereld hetzelfde is. De bekendste schalen zijn de Richterschaal (ML) en de momentmagnitudeschaal (Mw). Voor grote bevingen (M5+) is Mw nauwkeuriger en de internationale standaard.

Intensiteit meet de effecten van een aardbeving op een specifieke locatie: hoe zwaar werd de grond geschud, hoeveel schade was er? De meest gebruikte schaal is de Modified Mercalli Intensity (MMI), lopend van I (niet voelbaar) tot XII (totale verwoesting). Intensiteit varieert per locatie: dichtbij het epicentrum is de intensiteit hoger dan veraf.

Een aardbeving heeft één magnitude, maar verschillende intensiteiten op verschillende locaties. Factoren die de intensiteit beïnvloeden: afstand tot het epicentrum, diepte van de beving, bodemtype (zachte grond versterkt trillingen) en bouwkwaliteit.

Een tsunami is een reeks oceaangolven veroorzaakt door een plotselinge verticale verplaatsing van de zeebodem, meestal door een onderzeeëe aardbeving. Niet elke onderzeeëe aardbeving veroorzaakt een tsunami, daarvoor moet de breuk een verticale component hebben en de magnitude doorgaans M7.0 of hoger zijn.

Op open zee zijn tsunamigolven nauwelijks merkbaar (golfhoogtes van slechts centimeters, maar golfsnelheden tot 800 km/h). Bij het naderen van ondiep kustwater vertraagt de golf en stapelt het water zich op, met potentieel verwoestende golven tot stand.

Europa en tsunami's: Het Middellandse Zeegebied heeft een geschiedenis van tsunami's. De aardbeving van Lissabon in 1755 (geschat M8.5–9.0) veroorzaakte een tsunami die de kust van Portugal, Spanje en Marokko verwoestte.

En de Noordzee? Het risico is klein, maar niet nul, en het zit vooral in aardverschuivingen, niet in aardbevingen. De Storegga-afschuiving voor de Noorse kust, zo'n 8.150 jaar geleden, bracht een enorm volume sediment in beweging en veroorzaakte een tsunami die Noorwegen, Schotland, de Shetlands en het toen nog droge Doggerland trof; afzettingen ervan zijn tot ver landinwaarts teruggevonden. Op veel kleinere schaal gaf de Dogger Bank-beving van 1931 (M6.1, de zwaarste ooit in de Noordzee gemeten) een golf van enkele decimeters aan de Engelse oostkust. Voor de Nederlandse kust wordt het tsunamirisico als zeer laag ingeschat, maar de reden daarvoor is de zeldzaamheid van grote hellinginstabiliteit in dit deel van het bekken, niet louter de geringe tektonische activiteit.

Het icoon in de tabel geeft aan dat een beving plaatsvond in een oceaangebied. Dit betekent niet dat er daadwerkelijk een tsunami is opgetreden.

Na een grote aardbeving volgen vrijwel altijd naschokken (aftershocks): kleinere aardbevingen in hetzelfde breukvlakgebied. Deze ontstaan doordat de spanningsverdeling in de aardkorst zich aanpast aan de nieuwe situatie na de hoofdbeving.

Hoe lang duren naschokken? Naschokken kunnen dagen, weken, maanden of zelfs jaren aanhouden. De frequentie en sterkte nemen over het algemeen geleidelijk af. Als vuistregel geldt de wet van Båth: de sterkste naschok is gemiddeld ongeveer 1,2 magnitudepunten zwakker dan de hoofdbeving. Na een M6.0-beving ligt de zwaarste naschok dus rond M4.8, maar dat is een gemiddelde en geen bovengrens: in individuele reeksen valt die naschok geregeld hoger uit.

Wet van Omori: Het aantal naschokken per tijdseenheid neemt af volgens een wiskundige machtswet. Direct na de hoofdbeving zijn er veel naschokken; dit aantal halveert ruwweg met elke verdubbeling van de verstreken tijd.

Soms is achteraf niet duidelijk welke beving de "hoofdbeving" was. Als een naschok sterker blijkt dan de oorspronkelijke beving, wordt de classificatie herzien. Dit wordt een foreshock-mainshock-aftershock sequentie genoemd.

Tijdens de beving:

Binnenshuis: Kruip onder een stevig bureau of tafel (Drop, Cover, Hold On). Blijf weg van ramen, buitenmuren en objecten die kunnen vallen. Ga niet in een deuropening staan (dit is een mythe, tenzij je in een onversterkt adobe-gebouw bent).

Buitenshuis: Ga naar een open ruimte, weg van gebouwen, elektriciteitsleidingen en bomen. Ga op de grond liggen.

In een auto: Stop veilig aan de kant van de weg. Vermijd bruggen, viaducten en elektriciteitsleidingen.

Na de beving:

Wees voorbereid op naschokken. Controleer op verwondingen en schade. Gebruik geen open vuur (risico op gaslekkage). Verlaat beschadigde gebouwen. Raadpleeg de overheid en hulpdiensten voor instructies. Bij kustbevingen: ga onmiddellijk naar hoger gelegen terrein (tsunamirisico).

De interactieve kaart biedt vijf achtergrondkaarten en verschillende overlays die je via het paneel rechtsboven kunt in- en uitschakelen:

Tijdschuif: de balk boven de kaart begrenst welke bevingen getoond worden. De kaart start bewust op de laatste 24 uur, zodat je niet naar zeven dagen aan stippen tegelijk kijkt. Sleep naar rechts tot “Alle bevingen” voor de volledige periode (wereldwijd 7 dagen, Nederland 30 dagen). De schaal is logaritmisch, dus links zit veel detail in de eerste uren.

Aardbevingen: Elke aardbeving als gekleurde stip. De grootte is evenredig met de magnitude; de kleur volgt de magnitudeschaal (grijs <3, blauw 3–4, amber 4–5, oranje 5–6, rood 6–7, donkerrood 7+). Hover over een stip voor details zoals tijdstip, diepte en aantal gevoelsrapporten.

Tektonische platen: Grenzen van de tektonische platen volgens het model van Peter Bird (2003). Doorgetrokken lijnen zijn subductiezones (waar een plaat onder een andere duikt); gestippelde lijnen zijn overige plaatgrenzen (divergent of transformerend). Klik op een grens voor de namen van de aangrenzende platen.

Vulkanen (Holoceen). 1.222 vulkanen die in het Holoceen (afgelopen ~11.700 jaar) actief zijn geweest, volgens het Smithsonian Global Volcanism Program. Klik op een vulkaan voor naam, type, hoogte, land en jaar van laatste uitbarsting. Tip: zet deze laag aan samen met de tektonische platen om te zien hoe vulkanen zich langs plaatgrenzen concentreren.

Heatmap (dichtheid): Toont de dichtheid van seismische activiteit als een kleurverloop. Gebieden waar veel aardbevingen dicht bij elkaar voorkomen kleuren rood; gebieden met weinig activiteit blijven blauw of grijs. Sterkere bevingen wegen exponentieel zwaarder mee, waardoor een enkele M6 even "heet" is als tientallen M3's. Handig om in één oogopslag de grote seismische zones te herkennen (Ring of Fire, Alpide gordel, Mid-Atlantische Rug).

Clustering: Groepeert nabijgelegen aardbevingen in gekleurde cirkels met een telling. Blauw = weinig (<10), amber = matig (10–49), rood = veel (50+). Bij inzoomen vallen clusters uiteen in individuele bevingen. Nuttig bij het overzicht bewaren op een vol uitgezoomde wereldkaart.

In de tabel “Aardbevingen in Nederland en grensgebied” staat in de kolom Type soms iets anders dan Tektonisch of Geïnduceerd. Dat is geen fout: het KNMI beheert een seismisch én akoestisch meetnet en publiceert beide soorten registraties in dezelfde catalogus. Naast seismometers in de bodem staan er microbarometers die drukgolven in de lucht meten (infrageluid, ver onder de hoorgrens).

Luchtdrukgolf (sonic boom). Een vliegtuig dat door de geluidsbarrière gaat, sleept een kegelvormige schokgolf achter zich aan. Bereikt die de grond, dan hoor je een harde dubbele knal en trillen ramen en deuren mee. Boven Nederland en het Belgisch-Duitse grensgebied komt dat vooral door militaire oefenvluchten. Mensen ervaren zo'n knal vaak als een aardbeving en melden hem ook zo; door hem in dezelfde lijst te publiceren kan het KNMI die meldingen meteen duiden. Let op de magnitude: die staat bij een luchtdrukgolf op 0.0, want magnitude is een maat voor seismische energie in de bodem en zegt hier dus niets.

Explosie, steengroeve en bergslag. Dit zíjn wel bodemtrillingen, maar ze zijn door mensen opgewekt en niet door spanning in de aardkorst. Denk aan het opblazen van gesteente in de kalksteengroeves net over de grens, gecontroleerde explosies bij het ruimen van munitie, of een bergslag: gesteente dat in een mijngang plotseling bezwijkt. Seismisch zien ze er anders uit dan een aardbeving, ze zitten aan of vlak onder het oppervlak en beginnen met een scherpe compressie in plaats van een schuifbeweging, waardoor seismologen ze kunnen onderscheiden.

Deze registraties tellen daarom niet mee in de teller “Bevingen regio Nederland” bovenaan de pagina, en verschijnen ook nooit in het uitgelichte blok. Ze blijven wel in de tabel staan: wie zoekt waarom zijn ramen rammelden, heeft juist aan die regel iets.

De data op deze pagina komt uit meerdere bronnen:

USGS (United States Geological Survey): internationaal referentienetwerk met duizenden seismometers wereldwijd. Levert de wereldwijde aardbevingsdata en aanvullende NL-data via hun FDSN Event Web Service.

KNMI (Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut). Beheert het Nederlandse seismische en akoestische netwerk. Primaire bron voor Nederlandse bevingen, inclusief de kleinere geïnduceerde bevingen in Groningen die het USGS niet altijd detecteert. Data beschikbaar als open data via de FDSN Event API van de KNMI-afdeling R&D Seismologie en Akoestiek (RDSA). Let op: deze feed bevat ook niet-tektonische registraties zoals luchtdrukgolven van supersone vliegtuigen en steengroeve-explosies; die staan in de tabel hierboven met hun eigen type-label.

Smithsonian Global Volcanism Program (GVP): onderdeel van het Smithsonian Institution's National Museum of Natural History. Beheert de wereldwijde database van Holoceen vulkanisme. De kaartlaag hier gebruikt een snapshot van 1.222 vulkanen; de GVP-lijst zelf groeit met nieuw onderzoek en telt er inmiddels ruim 1.300. Data beschikbaar via hun GeoServer WFS endpoint.

Tektonische plaatgrenzen: gebaseerd op het model van Peter Bird (2003), "An updated digital model of plate boundaries" (Geochemistry, Geophysics, Geosystems). Bevat 52 platen met classificatie van grenstypen (subductie, divergent, transform).

Data-updates

Wereldwijde data: USGS, alle bevingen M2.5+ van de afgelopen 7 dagen, wereldwijd.

Nederland-data: KNMI (primair) + USGS (aanvullend), samengevoegd en ontdubbeld. KNMI-data: bounding box 50,5–53,7°N / 3,0–7,5°O, zónder magnitudedrempel, dus ook bevingen onder M1.0. Die bounding box loopt over de grens: registraties in het Belgische en Duitse grensgebied staan er ook in. USGS-data: straal 300 km vanaf Utrecht, M0.5+. Bevingen uit beide bronnen worden automatisch ontdubbeld op basis van tijd- en locatieproximiteit. NL-data omvat de afgelopen 30 dagen.

Aardbevingsdata wordt elke 5 minuten automatisch ververst. Het USGS publiceert bevingen doorgaans binnen 5–30 minuten na detectie; het KNMI is voor Nederlandse bevingen doorgaans sneller. Parameters zoals magnitude en locatie kunnen in de uren na detectie nog worden bijgesteld. Vulkaan- en plaatgrensdata zijn statische datasets die periodiek worden bijgewerkt.

Externe bronnen

• USGS Earthquake Map: wereldwijde realtime aardbevingskaart
• EMSC: Euro-Mediterranean Seismological Centre
• KNMI Seismologie: Nederlandse aardbevingen
• Seismic Portal: realtime meldingen en getuigenrapporten
• Smithsonian GVP: wereldwijde vulkaandatabase