QTH Locator

Het Maidenhead Locator-systeem (ook wel QTH-locator of grid square) perst breedte- en lengtegraad samen tot een korte reeks tekens, kort genoeg om in fone of CW door te geven. De eerste twee letters delen de wereld in 18 × 18 velden; elk volgend paar deelt het vak daarvoor opnieuw op, achtereenvolgens in 10, 24, 10 en 24 stukken.

Lengtegraden lopen naar de polen toe naar elkaar toe, dus een vak is bij ons smaller dan op de evenaar: een subsquare is daar 9,3 × 4,6 km, hier 5,7 × 4,6 km. In de praktijk gebruiken HF- en contestamateurs vier tekens (JO21), op VHF/UHF zes (JO21HT), en pas bij microgolf, SOTA, satelliet en EME gaat men naar acht of tien.

Twee punten in hetzelfde subsquare liggen altijd minder dan 10,4 km uit elkaar. De letterparen horen met hoofdletters geschreven te worden; de kleine letters die je vaak ziet (JO21ht) zijn een overblijfsel van het oude QRA-systeem. Voor het vijfde paar bestaat geen enkele officiële afspraak: vrijwel alle software rekent met basis 24, maar dat is gewoonte, geen norm.

Bron: afmetingen en schrijfwijze uit het RSGB VHF Contest Handbook, §5.13, samengevat in Maidenhead Locator System. Afstanden op 52° N zijn onze eigen omrekening (1° breedte = 111,1 km; 1° lengte = 111,3 km × cos 52°).

• Contests: snelle uitwisseling; op VHF/UHF telt de afstand tussen beide locators als punten.
• VHF/UHF/SHF: afstand, richting en propagatiebeoordeling (tropo, sporadische E, aurora).
• Satellieten: footprint en AOS/LOS-berekeningen.
• SOTA / POTA / WWFF: de activatielocatie vastleggen.
• APRS, DX-clusters en logboeken: de locator is een vast veld in het ADIF-logformaat.

Tips voor deze kaart

• In het zoekveld kan een locator, een plaatsnaam of een call (PA3BWK, W1AW). Bij een call wordt meteen de afstand en de peiling vanaf jouw QTH berekend. Staat er in het profiel geen locator, dan komt de positie uit de woonplaats; dat is dan het midden van die plaats en niet het adres, en dat staat er ook bij.
• Klik op een grid-label om de locator te kopiëren; in de popup staat hij ook los in vier, zes, acht en tien tekens, contest wil er vier, satellietwerk acht.
• De knop Link in de popup zet een deelbare link op je klembord (/qthlocator?loc=JO21HT47), zodat je een plek kunt doorsturen.
• Met het pijltje bij Mijn QTH neemt de browser je eigen locatie over. Alleen de locator wordt bewaard, niet de ruwe coördinaten, en alleen in deze browser.
• Sla je QTH op en er verschijnt een kompasroos op de kaart: daaraan lees je af waar je de beam heen draait. De ring schaalt mee met de zoom.
• Het pad dat de afstandscalculator tekent is een grootcirkel, geen rechte lijn over de kaart. Op een Mercator-kaart is dat zichtbaar gebogen, naar Japan loopt hij over Noord-Rusland, en dat is ook de route die het signaal aflegt. De peiling eronder hoort bij díé lijn.
• Zoom verder in: het raster verfijnt automatisch mee tot tien tekens.

Wat de knoppen boven de kaart doen

• Grayline: de dag-nachtgrens, met jouw zonsopkomst en -ondergang in de legenda. Langs die lijn zijn op de lage banden vaak openingen die er een half uur later niet meer zijn.
• CQ, ITU en IARU leggen de telgebieden en de regio's over de kaart.

Bandadvies bij de afstand

Reken je een afstand uit, dan komt er onder de uitkomst te staan welke banden op dát pad op dit moment kansrijk zijn. Dat is geen vuistregel maar dezelfde berekening als op /propagatie: het pad wordt in hops verdeeld, op het reflectiepunt van elke hop wordt de foF2 uit de omliggende ionosondes geïnterpoleerd, en de zwakste hop bepaalt het pad. Onder de LUF slikt de D-laag het signaal op, boven de MUF gaat het door de ionosfeer heen. Er staat bij of de hops echt gemeten zijn of geëxtrapoleerd.

De IARU Region 1-regels rekenen VHF-afstanden tussen de middelpunten van de subsquares en gaan daarbij uit van een bolvormige aarde. Deze pagina doet hetzelfde, dus de uitkomst komt overeen met wat contestsoftware berekent.

Bron: rekenwijze volgens de IARU R1 VHF-regels (afstand tussen subsquare-middelpunten, bolvormige aarde). Gegevens bij een call komen van QRZ.com; levert dat geen locator, dan volgt de positie uit de woonplaats en is hij niet nauwkeuriger dan die plaats. Zon- en grayline-tijden met SunCalc.

De CQ-zones verdelen de wereld in veertig gebieden. De kaart is ouder dan de naam doet vermoeden: hij verscheen in november 1934 in het blad R/9 als “R/9 DX Zones of the World”, bij de introductie van het WAZ-award. Radio magazine nam hem in 1936 over en tekende de grenzen opnieuw; die versie is vrijwel gelijk aan de kaart van vandaag. CQ Magazine bestaat pas sinds 1945 en begon in 1948 met de moderne CQ WW DX Contest: sindsdien draagt de indeling de naam CQ-zones.

Kenmerken

• Aantal: 40 zones wereldwijd.
• Grenzen: volgen grenzen van staten en gebiedsdelen; grote landen zijn opgesplitst (Rusland telt vijf zones, de VS vier).
• Niet naar activiteit: de makers schreven in 1936 uitdrukkelijk dat de lijnen getrokken zijn “with no consideration to the number of amateurs which may be located within a particular zone, as this is a factor of no permanence”.
• Nummering per werelddeel: 1–8 Noord-Amerika en het Caribisch gebied, 9–13 Zuid-Amerika, 14–16 en 20 Europa, 17–19 Siberië, 21–26 Azië, 27–32 Oceanië, 33–39 Afrika, 40 de Noord-Atlantische zone (IJsland, Groenland, Spitsbergen, Jan Mayen).

Waar je ze tegenkomt

• CQ WW DX Contest: de uitwisseling is rapport plus CQ-zone (“599 14”). Elke zone telt per band als multiplier, naast elk land.
• CQ 160-Meter Contest: DX-stations geven hun CQ-zone door, maar de regels zeggen er expliciet bij dat die alleen als plaatsaanduiding dient en niet als multiplier telt.
• WAZ-award: “Worked All Zones”, bevestigde verbindingen met alle veertig zones.

In de CQ WPX Contest spelen zones géén rol: daar bestaat de uitwisseling uit rapport plus een volgnummer, en de multipliers zijn de prefixen.

Wil je zien welke zones op dit moment actief zijn? Op het DX Cluster staat bij elke spot het land en het werelddeel van het gehoorde station.

Bron: ontstaansgeschiedenis en het citaat uit A Brief History of the CQ WW Contest; uitwisseling en multipliers uit de CQ WW-, CQ 160- en CQ WPX-reglementen. Welke zone bij welk land hoort komt uit de DXCC-entiteitenlijst die ook /dxcc voedt.

De ITU-zones zijn een onderverdeling van de drie ITU-regio's, gemaakt door de International Telecommunication Union, de VN-organisatie voor telecommunicatie en frequentiebeheer. Waar de zones politieke grenzen kunnen volgen doen ze dat; in dunbevolkte gebieden en op zee zijn ze vooral ongeveer even groot gemaakt.

Kenmerken

• Aantal: 90 zones wereldwijd.
• Fijnmaziger dan CQ: Nederland, België, Duitsland en Denemarken liggen alle vier in CQ-zone 14, maar in drie verschillende ITU-zones: 27 (NL, BE), 28 (DL) en 18 (OZ).
• Lege vakken: dertien zones bestaan volledig uit zeegebied en Antarctica is opgedeeld in zeven zones. In één Pacifische zone is het enige land het onbewoonde eilandje Minami-Tori-shima.

Waar je ze tegenkomt

• IARU HF World Championship: de jaarlijkse contest van de IARU. Deelnemers geven rapport plus ITU-zone door, en elke zone telt als multiplier; HQ-stations geven in plaats daarvan hun verenigingsafkorting.
• In je logboek: de ITU-zone is een vast veld in het ADIF-formaat, dus logprogramma's vullen hem meestal automatisch in.

Bron: zone-indeling uit de ITU Radio Regulations, samengevat op ITU Region; het aantal zeezones is geteld in het zonebestand dat deze kaart tekent. Uitwisseling en multipliers volgens de reglementen van de IARU HF World Championship (ARRL). Eerder stond hier dat de RSGB IOTA Contest ook ITU-zones gebruikt; dat klopt niet, daar bestaat de uitwisseling uit RS(T) met een volgnummer, en eilandstations voegen hun IOTA-referentie toe (RSGB-contestregels).

De IARU (de wereldkoepel van nationale amateurverenigingen) is verdeeld in drie regionale organisaties, en die vallen samen met de drie ITU-regio's waarin de wereld voor frequentieverdeling is opgedeeld. Dit is de indeling die je in de praktijk het vaakst raakt: bandgrenzen, bandplannen en vermogenslimieten verschillen per regio.

• Regio 1: Europa, Afrika, het Midden-Oosten en Noord-Azië. Nederland valt hieronder, dus ons bandplan is het IARU Region 1-bandplan.
• Regio 2: Noord-, Midden- en Zuid-Amerika, inclusief Groenland.
• Regio 3: Azië ten oosten van Iran (Iran zelf hoort er ook bij) en de Stille Oceaan.

Waar de grenzen liggen

De ITU legt de grenzen vast als drie lijnen, opgebouwd uit meridiaanstukken en grootcirkelbogen (Radio Regulations artikel 5). Zet de IARU-laag op de kaart aan en je ziet ze precies zo lopen:

• Lijn A: van de Noordpool langs 40° O tot 40° N, dan een grootcirkelboog naar het snijpunt van 60° O met de Kreeftskeerkring, en verder langs 60° O naar de Zuidpool. Scheidt regio 1 van regio 3.
• Lijn B: van de Noordpool langs 10° W tot 72° N, via grootcirkelbogen naar 40° N / 50° W en naar 10° Z / 20° W, dan langs 20° W naar de Zuidpool. Scheidt regio 2 van regio 1.
• Lijn C: van de Noordpool naar de staatsgrens in de Beringstraat op 65°30′ N, via grootcirkelbogen naar 50° N / 165° O en 10° N / 170° W, langs 10° N tot 120° W en dan langs 120° W naar de Zuidpool. Scheidt regio 3 van regio 2.

Op die lijnen zitten uitzonderingen die niet meetkundig zijn: heel Iran hoort bij regio 3, terwijl Armenië, Azerbeidzjan, Georgië, Kazachstan, Kirgizië, Mongolië, Oekraïne, Oezbekistan, Rusland, Tadzjikistan, Turkije en Turkmenistan volledig bij regio 1 horen: ook het deel dat ten oosten van lijn A ligt. Op het land houdt deze kaart die uitzonderingen aan; op zee volgt hij de lijnen.

Let op de knik bij 10° N in de Stille Oceaan: daaronder springt de grens naar 120° W. Daardoor ligt Frans-Polynesië in regio 3 en Paaseiland in regio 2, terwijl ze allebei ten oosten van de datumgrens liggen.

Bron: regio-indeling en de lijnen A, B en C uit de ITU Radio Regulations, artikel 5 (nrs. 5.2–5.9), samengevat op ITU Region; dat de IARU-regio's daarmee samenvallen staat op iaru.org. De grenslijnen op de kaart zijn uit die definitie berekend, de landsgrenzen komen van Natural Earth.

Waarom zones ertoe doen

In een contest telt elke nieuwe zone als multiplier: hij vermenigvuldigt je score in plaats van er punten bij op te tellen. Daarom zijn zeldzame zones, Antarctica, afgelegen eilanden, gebieden zonder vaste bewoning: zo gewild. De zonelabels op deze kaart staan in het midden van het omhullende rechthoekje van elke zone; bij grillig gevormde zones is dat een benadering. Klik een label aan voor de landen die er werkelijk in liggen.

Bron: zonegrenzen uit hamradio-zones-geojson (HB9HIL), gebaseerd op de officiële CQ- en ITU-zonekaarten. Ter vergelijking: CQ-zonekaart en ITU-zonekaart van EI8IC. Gebruik voor een officieel zone-oordeel altijd de geschreven WAZ-definities, niet een kaartbeeld.