Astronomie

De azimut is de richting van een hemellichaam vanuit het waarnemingspunt, gemeten in graden langs de horizon vanuit het noorden met de klok mee:

• 0°, Noorden
• 90°, Oosten
• 180°, Zuiden
• 270°, Westen

De elevatie is de hoek van een hemellichaam boven de horizon, gemeten in graden:

• 0°, Object staat op de horizon
• 90°, Object staat recht boven je (zenit)
• Negatief: Object is onder de horizon

Afstand tot de zon

De aarde draait in een elliptische baan om de zon. De afstand varieert over het jaar:

Het verschil is circa 5 miljoen km (3,3%). Opvallend: de aarde staat het dichtstbij de zon tijdens de winter op het noordelijk halfrond! De seizoenen worden bepaald door de kantelhoek van de aardas (23,4°), niet door de afstand.

Afstand tot de maan

De maan draait in circa 27,3 dagen in een elliptische baan om de aarde:

Een volle maan bij perigeum heet een supermaan (term van Richard Nolle, 1979): een volle of nieuwe maan die optreedt wanneer de maan zich binnen 90% van haar dichtstbijzijnde nadering in een bepaalde baan bevindt. De berekening op deze pagina gebruikt de jaarlijkse baan (Nolle-methode): de threshold wordt per jaar bepaald op basis van het dichtstbijzijnde perigeum en verste apogeum van dat jaar. De maanafstand wordt berekend via de Meeus-methode (14 periodieke termen, ~200 km nauwkeurig).

De afstand beïnvloedt ook de getijdenkracht: bij perigeum zijn springtijen sterker. Een supermaan lijkt circa 14% groter en 30% helderder dan een micromaan (volle maan bij apogeum).

Er zijn drie soorten schemering, gebaseerd op hoever de zon onder de horizon staat:

Het golden hour is de periode waarin de zon laag staat, tussen ongeveer 6° boven en 4° onder de horizon. Het zonlicht is dan warm, zacht en diffuus, ideaal voor fotografie. De vuistregel “het eerste uur na zonsopkomst en het laatste uur voor zonsondergang” klopt alleen rond de equinoxen: op onze breedtegraad staat de zon in juni veel schuiner onder, waardoor het golden hour dan ruim langer duurt dan een uur. De tijden in het lichtschema hierboven zijn per dag berekend.

Het blue hour is het moment vlak voor zonsopkomst of vlak na zonsondergang, wanneer de zon 4° tot 6° onder de horizon staat. Het overgebleven licht heeft een koele, blauwe tint, perfect voor sfeervolle stads- en landschapsfotografie. Het blue hour duurt slechts zo’n 10-20 minuten.

De Kp-index is een schaal van 0 tot 9 die de geomagnetische activiteit meet:

De maan doorloopt in circa 29,5 dagen een volledige cyclus van fasen:

De astronomische nacht is de periode waarin de zon meer dan 18° onder de horizon staat. Pas dan is de hemel volledig donker.

In Nederland is er rond de zomerzonnewende (juni) geen astronomische nacht: de zon komt niet ver genoeg onder de horizon. Dit heet de witte nachten-periode.

Goede waarneemcondities vereisen:

• Heldere lucht: weinig tot geen bewolking
• Lage luchtvochtigheid: minder strooilicht
• Weinig lichtvervuiling: Bortle-schaal ≤ 4
• Stabiele atmosfeer: goede “seeing”
• Geen/weinig maan: maanlicht is de grootste bron van strooilicht

De daglengte (de tijd tussen zonsopkomst en zonsondergang) varieert over het jaar door de kantelhoek van de aardas (23,4°). In Dordrecht (51,8° N) varieert de daglengte van circa 8 uur (december) tot 16,5 uur (juni).

De zonsdeclinatie bepaalt hoe hoog de zon op het middaguur komt. De maximale elevatie = 90° − |breedtegraad − declinatie|. Op de langste dag bereikt de zon in Dordrecht zo’n 62°, op de kortste dag slechts 15°.

De daglengte verandert het snelst rond de equinoxen (maart en september): dan wint of verliest elke dag zo’n 3-4 minuten licht. Rond de solstitia (juni en december) is de verandering minimaal.

De elongatie is de hoek tussen een planeet en de zon, gezien vanuit de aarde. Dit bepaalt wanneer en hoe goed een planeet zichtbaar is.

Binnenplaneten (Mercurius, Venus)

Deze draaien dichter bij de zon dan de aarde. Ze zijn alleen zichtbaar als ochtend- of avondster, wanneer hun elongatie groot genoeg is (>10°). Venus bereikt maximaal 47° elongatie, Mercurius slechts 28°.

Buitenplaneten (Mars, Jupiter, Saturnus)

Deze zijn het best zichtbaar rond oppositie (elongatie ~180°): de planeet staat dan tegenover de zon en is de hele nacht zichtbaar. Bij een elongatie <30° staat de planeet te dicht bij de zon om waar te nemen.

Meteorenregens ontstaan wanneer de aarde door een puinspoor van een komeet of asteroïde beweegt. De deeltjes verbranden in de atmosfeer als vallende sterren.

De ZHR (Zenithal Hourly Rate) is het theoretisch maximum aantal meteoren per uur onder ideale omstandigheden: heldere hemel, de radiant staat in het zenit, en de limiting magnitude is 6,5. In de praktijk zie je meestal 30-50% van de ZHR.

De snelheid (km/s) bepaalt het uiterlijk: langzame meteoren (<40 km/s, zoals Draconiden) zijn kort en geel, snelle meteoren (>60 km/s, zoals Leoniden) zijn lang en blauw-wit met meer nagloeiers.

Tips voor waarneming:

• Kijk richting de radiant (het punt waar de meteoren vandaan lijken te komen)
• De beste tijd is meestal na middernacht tot de ochtend
• Vermijd maanlicht: volle maan halveert het aantal zichtbare meteoren
• Geef je ogen minstens 20 minuten om te wennen aan het donker

Deep sky objecten zijn alles buiten ons zonnestelsel: sterrenstelsels, nevels en sterrenhopen. De meest bekende catalogi:

• Messier (M): 110 objecten, samengesteld door Charles Messier in de 18e eeuw. Relatief helder en makkelijk te vinden.
• NGC (New General Catalogue): ~7.840 objecten. Uitgebreider maar vaak zwakker.

De magnitude (helderheid) werkt op een logaritmische schaal: hoe lager het getal, hoe helderder. Met het blote oog zijn objecten tot magnitude ~6 zichtbaar (donkere hemel). Een verrekijker haalt magnitude ~9, een kleine telescoop magnitude ~12.

De maximale hoogte boven de horizon bepaalt de zichtbaarheid: objecten boven 30° zijn het best waarneembaar (minder atmosferische storing).

De zon produceert een constante stroom geladen deeltjes: de zonnewind. Bij verhoogde activiteit (zonnevlammen, coronale massa-ejecties) kan dit het aardmagnetisch veld verstoren.

De data komt van NOAA SWPC (Space Weather Prediction Center), de Amerikaanse dienst voor ruimteweervoorspellingen.

De Bortle-schaal (2001, John Bortle) classificeert de donkerte van de nachtelijke hemel van 1 (uitstekend donker) tot 9 (stadscentrum).

Dordrecht (Stadspolders) valt in Bortle 7-8. De heldere planeten, de maan, en de felste deep sky objecten (M42, M45, M31) zijn nog te zien, maar voor zwakkere objecten moet je naar een Bortle 4 of donkerder gebied.

Het Internationaal Ruimtestation (ISS) cirkelt op circa 410–435 km hoogte rond de aarde met een snelheid van ~27.600 km/u. De baanhoogte zakt langzaam door restatmosfeer en wordt periodiek weer opgekrikt, dus de exacte waarde schuift; de tracker hierboven toont de actuele hoogte. Het maakt elke 92 minuten een complete omloop.

Het ISS is met het blote oog zichtbaar als een heldere, snel bewegende ster (magnitude -3 tot -5, helderder dan Venus). Het is alleen zichtbaar wanneer:

• Het bij jou donker is (na zonsondergang of voor zonsopkomst)
• Het ISS in het zonlicht vliegt (het reflecteert het zonlicht)
• Het boven de horizon staat vanuit jouw locatie

De tracker op deze pagina toont de live-positie via de Where the ISS at? API. De stippellijn is het recent afgelegde pad.