Radioactiviteit

Kerncentrale Doel ligt aan de Scheldeoever in het Belgische Beveren, op circa 55 km ten zuidwesten van Dordrecht. De site herbergt vier reactoren, waarvan alleen Doel 4 nog operationeel is. Doel 1 en 2 zijn in 2015 stilgelegd, Doel 3 sloot definitief in 2022.

Technische specificaties

Doel 4 is een drukwaterreactor (PWR) met een elektrisch vermogen van 1.039 MW. De reactor is gebouwd door Framatome (nu Framatome/EDF) en werd in 1985 in bedrijf genomen. Het reactorvat bevat verrijkt uranium en het primaire koelcircuit werkt onder hoge druk (~155 bar) met een watertemperatuur van circa 325°C.

Levensduurverlenging (LTO)

Na de oorspronkelijke levensduur van 40 jaar werd besloten de reactor 10 jaar langer open te houden. In maart 2025 is de joint venture BE-NUC opgericht: een 50/50 samenwerking tussen de Belgische staat en ENGIE (Electrabel). Doel 4 wordt momenteel voorbereid op herstart na een onderhoudsperiode, met als doel operationeel te zijn tot 2035.

Exploitant en toezicht

Exploitant: ENGIE Electrabel. Nucleair toezicht: FANC (Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle). De centrale levert stroom aan het Belgische net via Elia.

Kerncentrale Borssele in Zeeland is de enige operationele kerncentrale van Nederland, gelegen op circa 81 km ten zuidwesten van Dordrecht. De centrale ligt aan de Westerschelde, nabij het dorp Borssele in de gemeente Borsele.

Technische specificaties

Borssele heeft een drukwaterreactor (PWR) van het type Siemens/KWU met een elektrisch vermogen van 485 MW. De reactor werd in 1973 in bedrijf genomen en is daarmee een van de oudste nog draaiende reactoren in Europa. Het ontwerp is compact vergeleken met modernere centrales, maar is door de jaren heen uitgebreid gemoderniseerd.

Levensduurverlenging en toekomst

De oorspronkelijke bedrijfsvergunning liep tot 2013, maar is verlengd tot minimaal 2033. De Nederlandse overheid heeft aangegeven de centrale zo lang mogelijk in bedrijf te willen houden vanwege de energietransitie. Daarnaast zijn er plannen voor de bouw van twee nieuwe kernreactoren op dezelfde locatie.

Exploitant en toezicht

Exploitant: EPZ (Elektriciteits-Produktiemaatschappij Zuid-Nederland), een dochteronderneming van PZEM. Nucleair toezicht: ANVS (Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming).

Kerncentrale Tihange ligt aan de Maas bij de stad Huy in de provincie Luik, op circa 145 km ten zuidoosten van Dordrecht. Van de drie reactoren op de site is alleen Tihange 3 nog operationeel. Tihange 1 sloot in 2022, Tihange 2 in 2023.

Technische specificaties

Tihange 3 is een drukwaterreactor (PWR) met een elektrisch vermogen van 1.038 MW. De reactor is, net als Doel 4, gebouwd door Framatome en in 1985 in bedrijf genomen. De koeling gebruikt water uit de Maas via koeltorens. Het is qua ontwerp vrijwel identiek aan Doel 4 (zusterreactoren).

Levensduurverlenging (LTO)

Net als Doel 4 valt Tihange 3 onder het Belgische LTO-programma. De reactor is onderdeel van de BE-NUC joint venture (50/50 Belgische staat en ENGIE, opgericht maart 2025). De vergunning is verlengd tot 2035. Grote onderhoudswerkzaamheden zijn gaande om de reactor veilig te laten draaien gedurende de verlengde levensduur.

Exploitant en toezicht

Exploitant: ENGIE Electrabel. Nucleair toezicht: FANC. Tihange 3 levert een aanzienlijk deel van de Belgische basislaststroom.

Het voormalige Nationaal Plan Kernongevallenbestrijding (NPK) is vervangen door het Landelijk Crisisplan Straling (LCS). Dit plan beschrijft vier fasen:

1. Normale fase – dagelijkse gang van zaken, voorbereiding en preparatie
2. Alarmeringsfase – melding, verificatie en opschaling van de crisisorganisatie
3. Responsfase – bestrijding van het (dreigende) stralingsincident
4. Nafase – afschaling, herstel en evaluatie

Verantwoordelijke organisaties

In België is het FANC verantwoordelijk. Zij beheren 254 meetstations en organiseren jaarlijks oefeningen voor Doel en Tihange.

Rond elke kerncentrale gelden concentrische zones waarbinnen maatregelen zijn voorbereid:

Als een zone door een gemeente loopt, valt het hele postcodegebied van die gemeente in de zone. In België gelden vergelijkbare zones; daar zijn jodiumtabletten gratis beschikbaar bij de apotheek voor heel het land.

Dordrecht ligt op ~55 km van Doel en ~81 km van Borssele. Dat betekent:

Dordrecht valt onder Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid. In 2017 en 2021 zijn jodiumtabletten verspreid aan rechthebbende huishoudens in de 100 km-zone.

Directe acties

1. Ga naar binnen en blijf binnen – zoek een gebouw op
2. Sluit alle deuren en ramen
3. Zet ventilatie uit – afzuigkap, ventilatiesysteem, muur- en toiletroosters dicht
4. Luister naar NL-Alert en de rampenzender (regionale omroep op radio)
5. Neem jodiumtabletten ALLEEN op advies van de overheid
6. Houd huisdieren binnen
7. Gebruik geen kraanwater of regenwater – geen bladgroenten of moeilijk schoon te maken etenswaren; gebruik voorverpakt voedsel

Voorbereiding (van tevoren)

• Stel een noodpakket samen: radio op batterijen, zaklamp, kaarsen, lucifers, dekens
• Leg een voorraad houdbaar eten aan (blik, vacuümverpakt)
• Leg een voorraad drinkwater aan
• Bewaar jodiumtabletten als je die hebt ontvangen
• Check denkvooruit.nl voor actuele informatie

Kaliumjodide (KI) tabletten beschermen de schildklier tegen radioactief jodium (I-131) dat bij een kernongeval kan vrijkomen. Ze verzadigen de schildklier met stabiel jodium, zodat het radioactieve jodium niet wordt opgenomen.

Dosering

Elke tablet bevat 65 mg kaliumjodide. Neem NOOIT op eigen initiatief jodiumtabletten in – alleen op advies van de overheid via NL-Alert of de rampenzender.

Distributie

Eerste ring (0–20 km): alle personen tot 40 jaar en zwangere vrouwen. Tweede ring (20–100 km): kinderen tot 18 jaar en zwangere vrouwen. De eerste landelijke distributie was in 2017; in 2021 volgde een herdistributie met vervangende tabletten.

NL-Alert (Nederland)

Cell broadcast – stuurt een bericht naar alle mobiele telefoons in het getroffen gebied. Bereikt circa 92% van de Nederlanders. Geen registratie nodig; staat standaard aan op moderne smartphones. Het bericht vertelt wat er aan de hand is, wat je moet doen en waar meer informatie te vinden is.

WAS-sirenes

Nederland telt ruim 4.200 sirenes (circa 4.278), verspreid over het hele land – dus niet alleen rond nucleaire sites en Seveso-bedrijven. Test: elke eerste maandag van de maand om 12:00 uur, met een signaal van 1 minuut en 26 seconden; op nationale herdenkings- en feestdagen gaat de test niet door.

In mei 2026 kondigde minister Van Weel aan het verouderde WAS per 1 januari 2028 stil te leggen, omdat er geen geld was voor een vervanger. Op 9 juni 2026 draaide het kabinet dat terug: het luchtalarm blijft, mede doordat Defensie meebetaalt. Het WAS wordt vervangen door een nieuw sirenenetwerk (eenmalig circa €100 miljoen, daarna ~€6 miljoen per jaar) dat meerdere signalen kan geven en gerichter kan waarschuwen bij uiteenlopende noodsituaties.

BE-Alert (België)

België heeft zijn landelijke sirenenetwerk – ongeveer 570 sirenes rond Seveso-bedrijven en nucleaire sites – op 1 januari 2019 buiten dienst gesteld. Waarschuwen gebeurt sindsdien via BE-Alert. Een locatiegebonden sms bereikt iedereen die zich in de gevarenzone bevindt, ook zonder registratie; registreren op be-alert.be is alleen nodig voor waarschuwingen per e-mail of spraakoproep en voor meldingen over je eigen adres. Het systeem wordt elk kwartaal met een testbericht gecontroleerd. Seveso-bedrijven kunnen daarnaast een eigen alarm op het bedrijfsterrein hebben.

CPM (counts per minute) is het aantal ioniserende gebeurtenissen dat de detector per minuut registreert. Het is een ruwe maat voor de activiteit, maar zegt niets over het biologische effect.

µSv/h (microsievert per uur) is een maat voor het dosistempo: hoeveel equivalente stralingsdosis een persoon per uur zou ontvangen. De sievert houdt rekening met het type straling en het biologische effect ervan.

Een hoge CPM-waarde betekent dus niet automatisch een hoge µSv/h-waarde. Het hangt af van het type straling, de energie ervan en de gevoeligheid van de detector.

Er is geen universele conversie. Voor de SBM-20 Geiger-Müller-buis wordt voor gammastraling van Cs-137 een conversiefactor van ongeveer 171–180 CPM per µSv/h gehanteerd.

Op deze pagina wordt 180 CPM/µSv/h gebruikt. Wanneer de MQTT-sensor een directe dosismeting levert, wordt die waarde gebruikt in plaats van de berekening.

Gepubliceerde waarden lopen uiteen, ruwweg van 150 tot 180 CPM per µSv/h, afhankelijk van de kalibratiebron (Cs-137, Co-60 of Ra-226) en de spreiding tussen individuele buizen. De omgerekende dosis is daarom een indicatie, geen kalibratie: reken op een onzekerheid van tientallen procenten.

Bron: uRADMonitor · IoT-devices, technical note SBM-20.

De gray (Gy) meet de geabsorbeerde dosis (1 Gy = 1 J/kg). De sievert (Sv) meet de equivalente dosis, gewogen met een kwaliteitsfactor. Gamma: factor 1, alfa: factor 20.

Voor deze pagina (SBM-20, voornamelijk gamma) zijn gray en sievert in de praktijk gelijkwaardig.

De gemiddelde jaarlijkse stralingsdosis in Nederland is circa 2,5 mSv.

Natuurlijke bronnen (~1,7 mSv/jaar): kosmische straling (~0,3 mSv), bodem en bouwmaterialen (~0,4 mSv), radon en thoron (~0,8 mSv), voedsel (~0,2 mSv).

Kunstmatige bronnen (~0,8 mSv/jaar): voornamelijk medische diagnostiek.

De externe gammastraling varieert van 55 tot 100 nSv/h, afhankelijk van de bodemsoort. Waarden tot 200 nSv/h worden als normale variatie beschouwd; boven 200 nSv/h wordt het RIVM automatisch gewaarschuwd en boven 2.000 nSv/h ook de veiligheidsregio.

Bron: RIVM, Nationaal Meetnet Radioactiviteit, resultaten.

Waarom scoren sommige plaatsen structureel hoger of lager?

Kunstmatige bronnen (industrie, kerninstallaties) dragen minder dan 1% bij aan de totale blootstelling en hebben geen merkbare invloed op de ranglijsten.

Kan de top 5 elke dag anders zijn?

Ja. Hoewel de regionale patronen stabiel zijn over langere periodes, verandert de dagelijkse top 5 door weersinvloeden:

• Regen: spoelt radon-dochterproducten uit de atmosfeer naar de grond (tijdelijk 10–30% hoger)
• Luchtdruk: lage druk laat meer radon uit de bodem ontsnappen
• Wind: verdunt concentraties bij kuststations
• Sneeuw: schermt gammastraling uit de bodem gedeeltelijk af
• Seizoen: droge zomers verhogen radonophoping; winters kan sneeuw bodemstraling dempen

Een locatie als Middelbeers kan de ene dag bovenaan staan en de volgende niet, als het elders regent. Alle waarden tot 200 nSv/h worden als normale variatie beschouwd.

Bronnen: RIVM NMR, ANVS, UNSCEAR

Regen: spoelt radon-dochterproducten uit de atmosfeer, kan straling tijdelijk 10–30% verhogen.

Onweer: bliksem kan kortstondige pieken veroorzaken.

Luchtdruk: lage druk laat radon makkelijker ontsnappen uit de bodem.

Sneeuw: schermt gammastraling uit de bodem gedeeltelijk af.

Deze variaties zijn normaal en geen reden tot zorg.

Het meetstation gebruikt een SBM-20 Geiger-Müller-buis, gevoelig voor bèta- en gammastraling. De primaire databron is een lokale MQTT-verbinding; als backup wordt ThingSpeak gebruikt. Meetfrequentie: elke 5 minuten.

De gegevens zijn indicatief en bedoeld voor informatie en educatie. Voor officiële metingen verwijzen we naar het RIVM.

De cumulatieve dosis wordt opgebouwd door het dosistempo (µSv/h) te vermenigvuldigen met de blootstellingstijd. Elke 5 minuten wordt de actuele meting opgeteld bij het dagtotaal:

intervaldosis = dosistempo × (5 / 60) uur

Wanneer de sensor een directe dosismeting levert (via MQTT), wordt die waarde gebruikt. Anders wordt de dosis geschat via de CPM-waarde: µSv/h = CPM / 180.

Dagtotaal: som van alle 5-minuten intervallen op die dag.

Weektotaal: som van de laatste 7 dagtotalen.

Maandtotaal: som van de laatste 30 dagtotalen.

Jaarschatting: het maandtotaal geëxtrapoleerd naar 365 dagen: (30d-totaal / 30) × 365. Dit is een ruwe schatting die uitgaat van een constant stralingsniveau.

Het percentage geeft aan hoeveel van de gemiddelde totale jaardosis in Nederland naar schatting wordt bereikt. Het RIVM noemt daarvoor een marge van 2,5 tot 2,8 mSv per jaar (natuurlijk plus medisch); wij rekenen met de bovenkant, 2,8 mSv, zodat het percentage eerder te laag dan te hoog uitvalt.

Ter vergelijking: de regulatoire publieke dosislimiet voor kunstmatige bronnen bovenop de achtergrond bedraagt 1 mSv/jaar (Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming).

De verhoogde straling in de Chornobyl Exclusion Zone (ChEZ) is voornamelijk het gevolg van langlevende radionucliden die in 1986 zijn vrijgekomen. De twee dominante bronnen zijn:

De vervalformule

Radioactief verval volgt een exponentiële afname:

A(t) = A₀ × (½)^(t / T½)

Waarbij A(t) de activiteit op tijdstip t is, A₀ de beginactiviteit, en T½ de halveringstijd. Na elke halveringstijd is de activiteit gehalveerd.

Berekening voor Cs-137

Cs-137 bepaalt grotendeels de gemeten dosis in de ChEZ. Huidige status (2026):

• Tijd sinds kernramp: ~40 jaar
• Aantal halveringstijden verstreken: 40 / 30,2 ≈ 1,33
• Resterende fractie: (½)^1,33 ≈ 40% van de oorspronkelijke besmetting

De buitenste zones van de ChEZ (nu ~100–300 nSv/h) kunnen het Europese achtergrondniveau (~100 nSv/h) naderen wanneer Cs-137 nog circa 1 halveringstijd verder is afgenomen, globaal rond 2056. Dat is echter een ondergrens: bodemherstel, vegetatie en accumulatie in de voedselketen vertragen dit in de praktijk.

De reactor zelf: eeuwen tot millennia

De directe omgeving van reactor 4 (de “Rode Woud”-zone) bevat hoge concentraties Pu-239 en Am-241. Vanwege de extreem lange halveringstijden (24.100 jaar voor Pu-239) zal dit gebied nooit op menselijke tijdschalen volledig herstellen. Am-241 neemt de komende 100–200 jaar zelfs nog toe als vervalsproduct van Pu-241 (T½ = 14,4 jaar).

Officiële prognose

Schattingen van Oekraïense autoriteiten en de IAEA lopen uiteen, maar vertonen brede consensus:

• Buitenste evacuatiezone (~30 km): gedeeltelijk bewoonbaar 2065–2100 voor Cs-137-gedomineerde gebieden. Sommige zones zouden met continue monitoring al eerder veilig kunnen zijn. Dit stemt overeen met IAEA-schattingen.
• Binnenste zone (industriële 10-km zone):200–500 jaar institutionele controle vereist vanwege Pu en Am, IAEA noemt expliciet deze bandbreedte.
• Reactor zelf: de New Safe Confinement (de stalen koepel, gebouwd 2016) is ontworpen voor eeuwenlange isolatie en is feitelijk permanent ontoegankelijk voor menselijke bewoning.

Nuances & kanttekeningen

• Sterk heterogeen: dosisniveaus variëren enorm per locatie. Veel toeristische routes in Pripyat meten nu <1 µSv/h, vergelijkbaar met een vliegtuigreis of hooggelegen gebieden. Hotspots nabij de reactor blijven gevaarlijk.
• Experimentele technieken: er worden methoden onderzocht die lokale straling zouden kunnen reduceren (o.a. Nucleus Separation Passive System van Exlterra, claimt 37–47% reductie in testgebieden). Dit is echter niet opgeschaald en heeft nog geen invloed op de prognoses voor de zone als geheel.
• Conclusie: Cs-137 domineert nu de meetbare dosis en daalt exponentieel. De buitenste zones naderen herstel op decennialeschaal; de kernzone blijft door Pu/Am op menselijke tijdschaal permanent problematisch. Dit stemt overeen met UNSCEAR, IAEA en recente monitoring (2025–2026).

Met de GK-RadMon Plus kit (ESP8266 + SBM-20) kun je bijdragen aan het wereldwijde meetnetwerk. Het apparaat stuurt data via Wi-Fi naar RadMon.org, ThingSpeak en MQTT-brokers.

Meer informatie op de DIY Geiger Counter, GK-RadMon Plus projectpagina.